Czy należy obawiać się niedoborów witaminy B12 w trakcie leczenia metforminą? Jakub Gumprecht, Michał Długaszek, Agnieszka Niemczyk, Magdalena Pyryt, Ewa Olszańska, Monika Gubała, Kinga Tyrała, Hanna Kwiendacz, Katarzyna Nabrdalik

Jakub Gumprecht1, Michał Długaszek1, Agnieszka Niemczyk1, Magdalena Pyryt1, Ewa Olszańska1, Monika Gubała1, Kinga Tyrała1, Hanna Kwiendacz2, Katarzyna Nabrdalik2

1Studenckie Koło Naukowe Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych, Diabetologii i Nefrologii, Wydział Lekarski z Oddziałem Lekarsko-Dentystycznym w Zabrzu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

2Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Diabetologii i Nefrologii, Wydział Lekarski z Oddziałem Lekarsko-Dentystycznym w Zabrzu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach,

Czy należy obawiać się niedoborów witaminy B12 w trakcie leczenia metforminą?

Is it necessary to be afraid of vitamin B12 deficiency during metformin treatment?

Artykuł jest tłumaczeniem pracy:

Gumprecht J, Długaszek M, Niemczyk A et al. Is it necessary to be afraid of vitamin B12 deficiency during metformin treatment? Clin Diabetol 2016; 5, 6: 195–198. DOI: 10.5603/DK.2016.0033.

Należy cytować wersję pierwotną.

STRESZCZENIE

Metformina, pochodna biguanidu, jest najczęściej stosowanym lekiem przeciwhiperglikemicznym na świecie. W trakcie farmakoterapii mogą wystąpić różne działania niepożądane. Jednym z nich jest niedobór witaminy B12, który może być bezobjawowy (biochemiczny) lub prowadzić do zaburzeń neurologicznych i/lub hematologicznych. Diagnostykę przyczynową wymienionych zaburzeń utrudnia fakt, że objawy ze strony układu nerwowego mogą przypominać powikłania neurologiczne rozwijające się w przebiegu cukrzycy. Szacuje się, że od 5,8% do 33% chorych leczonych metforminą charakteryzuje się obniżonym, poniżej wartości referencyjnych, stężeniem witaminy B12 w surowicy krwi. Związek występowania niedoboru witaminy B12 w przebiegu leczenia metforminą znany jest już od kilkudziesięciu lat i w tym czasie przeprowadzono wiele badań, które niestety często miały charakter obserwacyjny, były retrospektywne i obejmowały niejednorodne grupy pacjentów. Dopiero niedawno przeprowadzono metaanalizę badań obejmujących chorych na cukrzycę, w której wykazano obecność związku leczenia metforminą z występowaniem niedoboru witaminy B12. Niezbędne są jednak dalsze, dobrze zaprojektowane, duże, randomizowane badania, obejmujące jednorodne grupy pacjentów oraz stosujące jednorodne kryteria rozpoznania niedoboru witaminy B12 w celu oceny, czy niezbędne jest rutynowe oznaczanie stężenia witaminy B12 u osób leczonych metforminą.

Słowa kluczowe: metformina, witamina B12, cukrzyca typu 2

ABSTRACT

Metformin, a biguanide derivative, is the most frequently used antihyperglycaemic agent in the world. Various adverse effects can occur during the drug therapy. One of them is vitamin B12 deficiency, which may be either asymptomatic (biochemical) or may lead to neurological and/or haematological disorders. Causal diagnosis of these disorders is hampered due to the fact that nervous system symptoms are similar to neurological complications developing over the course of diabetes mellitus. It is estimated that 5.8 to 33% of metformin treated patients have a low (below the reference level) serum vitamin B12 concentration. The interrelation between vitamin B12 deficiency and metformin usage has been known for decades and over that time many studies have been carried out to assess the issue. Unfortunately, these studies were mainly observational, retrospective and performed on nonhomogeneous groups of patients. Recently a meta-analysis of studies concerning only diabetic patients was performed and it demonstrated the existence of a relationship between metformin treatment and vitamin B12 deficiency. Nevertheless, further well-designed, large-scale, randomized studies performed on a homogenous group of patients and employing homogenous criteria for diagnosing vitamin B12 deficiency are necessary in order to decide whether serum vitamin B12 concentration should be routinely checked among metformin treated patients.

Key words: metformin, vitamin B12, type 2 diabetes mellitus

Wstęp

Metforminę, pochodną biguanidu, stosuje się w leczeniu cukrzycy typu 2 od ponad 50 lat, a jej skuteczność, bezpieczeństwo stosowania oraz korzystny wpływ między innymi na zaburzenia metaboliczne, układ sercowo-naczyniowy, sprzyjanie redukcji masy ciała czy postulowane działanie przeciwnowotworowe sprawiły, że obecnie w świetle aktualnych międzynarodowych i polskich wytycznych dotyczących postępowania u chorych na cukrzycę jest lekiem pierwszego wyboru, a tym samym należy do najczęściej stosowanych leków przeciwhiperglikemicznych na świecie [1–3]. Działania niepożądane związane z metforminą obejmują występowanie zaburzeń żołądkowo-jelitowych oraz możliwość wystąpienia kwasicy mleczanowej, choć jej ryzyko jest niskie i wynosi około 3,3–4,3/100 000 pacjentolat. Ponadto możliwym skutkiem ubocznym związanym z przewlekłym stosowaniem tego leku jest potencjalne ryzyko wystąpienia niedoboru witaminy B12 [4, 5]. Niedobór witaminy B12 może być klinicznie istotny, gdy stężenie tej witaminy w surowicy krwi jest mniejsze niż 150 pmol/l. Za dolną granicę wartości referencyjnych stężenia witaminy B12 w surowicy krwi najczęściej przyjmuje się 150–220 pmol/l. W badaniu UK National Diet and Nutrition Survey z 2004 roku u 20% mężczyzn i 27% kobiet, mieszkańców Wielkiej Brytanii, w wieku 19–64 lat, stężenie witaminy B12 wynosiło mniej niż 200 pmol/l [3]. Podobnie w badaniu European Prospective Investigation into Nutrition and Cancer (EPIC) przeprowadzonym w 23 ośrodkach w 10 krajach Europy Zachodniej stężenie witaminy B12 wynosiło mniej niż 175 pmol/l u 5% dorosłych w wieku poniżej 60. roku życia [6, 7]. Rozpuszczalna w wodzie witamina B12, tzw. kobalamina, odgrywa decydującą rolę w procesie syntezy DNA, we właściwym funkcjonowaniu układu krwiotwórczego i nerwowego [5]. Klasyczna postać niedoboru witaminy B12 objawia się występowaniem takich zaburzeń jak niedokrwistość makrocytarna, obwodowa neuropatia, depresja, upośledzenie funkcji poznawczych, jednak nie u wszystkich osób, u których występuje obniżenie stężenia witaminy B12 w surowicy krwi, pojawiają się objawy kliniczne jej niedoboru [8]. Niestety, w odniesieniu do metforminy, pomimo że związek niedoboru witaminy B12 z tym lekiem znany jest już od ponad 40 lat, rozpowszechnienie i kliniczne znaczenie tego zjawiska nie jest do końca poznane. Na podstawie wyników badań przeprowadzonych wśród chorych na cukrzycę typu 2 szacuje się, że stwierdzany w badaniach laboratoryjnych niedobór witaminy B12 dotyczy od 5,8% do 33% pacjentów [9, 10]. Tak szeroki zakres wynika najpewniej z tego, że w przeprowadzonych badaniach kryteria definiujące niedobór witaminy B12 nie były jednorodne. W niniejszym opracowaniu podjęto próbę usystematyzowania dostępnych informacji na temat wpływu stosowania metforminy na niedobór witaminy B12 i skali tego zjawiska.

Rola witaminy B12 w organizmie człowieka

Witamina B12 wywiera swoje działanie biologiczne poprzez dwa główne szlaki enzymatyczne, metylacji homocysteiny do metioniny i konwersji metylomalonylo-koenzymu A (CoA) do sukcynylo-koenzymu A. W pierwszym z procesów witamina B12 jest kofaktorem ułatwiającym metylację homocysteiny do metioniny, która następnie jest aktywowana do S-adenozylometioniny będącej dawcą grup metylowych ich akceptorom, takim jak mielina, neutrotransmitery i fosfolipidy błonowe. Dlatego istotny metabolicznie niedobór witaminy B12 skutkuje zaburzeniem procesu metylacji i zwiększeniem stężenia homocysteiny wewnątrz komórek i w surowicy krwi, a homocysteina z kolei wywiera niekorzystny wpływ na neurony i endotelium naczyniowe. W przypadku drugiego z wymienionych szlaków metabolicznych niedobór witaminy B12 prowadzi do zwiększenia w surowicy krwi kwasu metylomalonowego (MMA) i powoduje nieprawidłową syntezę kwasów tłuszczowych błon neuronów [11]. Ponadto witamina B12 jest niezbędna do syntezy monoamin lub neurotransmiterów, takich jak serotonina i dopamina, których synteza nie zachodzi prawidłowo w przypadku niedoborów witaminy B12 [12]. Powyższe informacje tłumaczą, dlaczego niedobór witaminy B12 skutkuje występowaniem objawów zaburzenia układu nerwowego, które mogą manifestować się występowaniem autonomicznej i obwodowej neuropatii, demencji i zaburzeń psychicznych [11]. Ponadto hiperhomocysteinemia wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zdarzeń sercowo-naczyniowych z powodu jej toksycznego wpływu na komórki i naczynia krwionośne [13, 14].

Potencjalne mechanizmy powstawania niedoboru witaminy B12

Główne źródło witaminy B12 dla człowieka stanowi białko zwierzęce, z którego po spożyciu jest ona uwalniania przy udziale pepsyny i kwasu żołądkowego. Następnie witamina B12 łączy się z białkiem R wydzielanym przez ślinianki i w dwunastnicy, w obecności środowiska zasadowego i proteaz trzustkowych, białko R jest hydrolizowane, a witamina B12 jest uwalniania, łącząc się następnie z czynnikiem wewnętrznym (IF, intrinsic factor) wydzielanym przez komórki okładzinowe żołądka. Kompleks witamina B12-czynnik wewnętrzny jest oporny na degradację proteolityczną. Kompleks ten przyłącza się do specyficznego receptora w błonie śluzowej jelita końcowego, gdzie witamina B12 zostaje wchłaniana, a w procesie tym pośredniczą jony wapnia. Następnie witamina B12 jest uwalniana w następstwie degradacji IF. Wolna witamina B12 przyłącza się do kolejnego białka transportowego, tzw. transkobalaminy II (TC-II), i następnie jest uwalniana do krwi. Kompleks złożony z witaminy B12 i TC-II, nazywany też holo-TC-II, jest aktywnie wychwytywany przez wątrobę, szpik kostny i inne komórki organizmu. Wątroba stanowi główne źródło magazynowania witaminy B12 wynoszące do 90% całkowitej zawartości witaminy B12 w organizmie [5, 15]. Każdy czynnik, który zaburza jej wchłanianie żołądkowo-jelitowe, może przyczyniać się do niedoboru witaminy B12. Dochodzi do niego zatem między innymi na skutek zbyt małej podaży witaminy B12 w diecie, co obserwuje się często u wegetarian czy alkoholików, lub zaburzenia wchłaniania żołądkowo-jelitowego tej witaminy mogącego wystąpić w przebiegu przewlekłego stanu zapalnego błony śluzowej żołądka, choroby trzewnej, przewlekłego zapalenia trzustki czy stosowania leków, takich jak metformina lub inhibitory pompy protonowej. Nie u wszystkich osób, u których ujawniony zostanie niedobór witaminy B12 w surowicy krwi, będą występowały objawy niedoboru tej witaminy. Ujawniają się one zwykle dopiero po wyczerpaniu się jej zapasów zmagazynowanych w wątrobie, co może wynosić od roku do 5 lat od momentu wystąpienia obniżonego stężenia witaminy B12 w surowicy krwi [16].

Uważa się, że metformina może przyczyniać się do zwiększenia ryzyka wystąpienia niedoboru witaminy B12 na drodze kilku mechanizmów. Jednym z nich jest stymulacja przerostu bakteryjnego jelita cienkiego, powodującego zaburzenia trawienia i wchłaniania, które w konsekwencji prowadzą do niedoboru witaminy B12. Postuluje się, że dysbakterioza przewodu pokarmowego wywołana jest zmianą perystaltyki przewodu pokarmowego bądź podwyższonym stężeniem glukozy w jelicie cienkim. Metformina może prowadzić także do kompetycyjnego hamowania lub inaktywacji absorbcji witaminy B12 poprzez zmniejszenie ilości IF [17]. Ponadto wykazano, że metformina może hamować, zależne od wapnia, wchłanianie kompleksu witaminy B12 z czynnikiem wewnętrznym w dystalnej części jelita krętego. Kationy wapniowe są czynnikiem obligatoryjnym w procesie przyłączania się kompleksu witamina B12-czynnik wewnętrzny do receptorów powierzchniowych enterocytów dystalnej części jelita krętego [18]. Dodatkowo ryzyko wystąpienie niedoboru witaminy B12 wzrasta wraz z wiekiem, dobową dawką metforminy i czasem jej stosowania [19, 20].

Niedobór witaminy B12 u pacjentów leczonych metforminą – skala problemu

Przez wiele lat badania nad związkiem metforminy z występowaniem niedoborów witaminy B12 u chorych na cukrzycę typu 2 miały głównie charakter badań obserwacyjnych, kliniczno-kontrolnych, retrospektywnych, a badane grupy najczęściej były mało liczne i tylko niewiele z nich było prospektywnymi, kontrolowanymi placebo, badaniami randomizowanymi. Większość z badań randomizowanych charakteryzowała się nieliczną grupa badaną i trwała zwykle mniej niż 6 miesięcy [20–22]. Niafar i wsp., autorzy jednej z niedawno przeprowadzonych metaanaliz powyższych badań, podkreślają, że istotnym czynnikiem ograniczającym możliwość porównania był brak jednorodności dawki stosowanej metforminy. W badaniach używano ponadto różnych punktów odcięcia definiujących niedobór witaminy B12. W większości uznawano za niedobór witaminy B12 wartość wynoszącą mniej niż 150 pmol/l, ale też kryteria te wahały się w zakresie stężenia witaminy B12 mieszczącego się w przedziale 74–221 pmol/l. Z kolei niejednorodne kryteria rozpoznania niedoboru witaminy B12 nieodzownie prowadzą do zaniżenia lub zawyżenia rzeczywistej częstości występowania tych niedoborów. Dodatkowo w większości badań nie uwzględniano informacji na temat wyjściowego stężenia witaminy B12 przed rozpoczęciem leczenia metforminą [23]. Ponadto w badaniach tych grupy osób badanych nie były jednorodne, ponieważ niejednokrotnie uwzględniano nie tylko chorych na cukrzycę typu 2, ale też inne populacje chorych stosujących metforminę.

W 2016 roku Aroda i wsp. opublikowali wyniki wtórnej analizy badania Diabetes Prevention Program (DPP)/Diabetes Prevention Program Outcomes Study (DPPOS), w którym oceniano ryzyko wystąpienia niedoborów witaminy B12 u osób zagrożonych wystąpieniem cukrzycy typu 2 stosujących metforminę. Badanie to było największym i najdłużej trwającym (średni okres obserwacji wynosił 13 lat) jak dotąd badaniem kohortowym oceniającym stężenie witaminy B12 w trakcie leczenia metforminą. Autorzy wykazali, że stosowanie metforminy było związane z występowaniem ujawnionego w badaniach laboratoryjnych niedoboru witaminy B12. Dodatkowo obserwowano zwiększone stężenie homocysteiny w surowicy krwi, co wskazuje na tkankowy niedobór witaminy B12. Ponadto, średnio po 5 latach od randomizacji, zauważono także częstsze występowanie niedokrwistości wśród osób leczonych metforminą. Co interesujące, niedobór witaminy B12 obserwowano także przy braku niedokrwistości. Neuropatia obwodowa występowała częściej wśród osób z niedoborem witaminy B12, ale należy zauważyć, że dotyczyło to małej grupy osób (13 osób z 56 leczonych metforminą), u których wystąpił niedobór witaminy B12 po 9 latach obserwacji ponad 1000 osób otrzymujących metforminę [24].

De Fronzo i wsp. ponad 20 lat temu przeprowadzili jedno z pierwszych randomizowanych badań z udziałem chorych na cukrzycę typu 2, mające na celu ocenę występowania niedoboru witaminy B12. Autorzy ci wykazali 22- i 29-procentową redukcję stężenia witaminy B12 w surowicy krwi u osób leczonych metforminą w porównaniu z odpowiednio grupami otrzymującymi placebo i gliburyd [25].

Największym do dnia dzisiejszego, prospektywnym badaniem randomizowanym przeprowadzonym wśród chorych na cukrzycę typu 2 oceniającym związek leczenia metforminą z wystąpieniem niedoborów witaminy B12 było badanie przeprowadzone przez de Jager i wsp., którego wyniki wykazały, że w okresie ponad 4 lat obserwacji leczenie metforminą związane było ze zmniejszeniem stężenia witaminy B12 w surowicy krwi o 19%, zwiększeniem stężenia homocysteiny o 5% i 11-krotnym zwiększeniem ryzyka wystąpienia niskich stężeń witaminy B12 w porównaniu z placebo [20]. Liu i wsp. w 2014 roku, a w 2015 roku Niafar i wsp. przeprowadzili metaanalizy badań, w których wykazali jednoznacznie, że istnieje związek występowania niedoboru witaminy B12 ze stosowaniem metforminy, ale badania te przeprowadzone zostały na niejednorodnej grupie pacjentów (m.in. chorzy na cukrzycę, zespół policystycznych jajników) [23, 26].

Dopiero w 2016 roku Chapman i wsp. przeprowadzili przegląd systematyczny i metaanalizę wyników badań (obserwacyjnych i interwencyjnych) dotyczących związku metforminy z niedoborem witaminy B12 przeprowadzonych w jednorodnej grupie osób chorych na cukrzycę typu 2 [27]. Wyniki analizowanych przez Champman i wsp. badań obserwacyjnych wskazały na występowanie obniżonego stężenia witaminy B12 i zwiększonego ryzyka wystąpienia granicznego stężenia witaminy B12 w przypadku osób leczonych metforminą. Większość badań interwencyjnych charakteryzowała się krótkim okresem trwania badania (do 4 miesięcy), ale wyniki wskazywały na istotną redukcję stężenia witaminy B12 w surowicy krwi w trakcie leczenia metforminą. Metaanaliza 4 badań interwencyjnych wskazała na istotną redukcję stężenia witaminy B12 o 57 pmol/l [95-procentowy przedział ufności (CI, confidence interval) –35 do –79]. Taka redukcja stężenia witaminy B12 mogłaby być istotna klinicznie, powodując jawny niedobór witaminy B12 (< 150 pmol/l) lub graniczną wartość stężenia tej witaminy (150–220 pmol/l) w przypadku pacjentów, którzy charakteryzowali się wyjściowym stężeniem witaminy B12 w zakresie 207–277 pmol/l. Wyniki metaanalizy przeprowadzonej przez Chapman i wsp. pozostają w zgodzie z wynikami metaanaliz przeprowadzonych przez Niafar i wsp. i Liu i wsp., którzy analizowali badania przeprowadzone nie tyko wśród chorych na cukrzycę. Uzyskanie podobnych wyników badań w różnych grupach chorych świadczyć może o tym, że wpływ metforminy na niedobór witaminy B12 nie różni się w zależności od populacji badanych pacjentów [27].

Podsumowanie

Aktualne zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę nie wskazują na konieczność wykonywania badań przesiewowych w kierunku niedoboru witaminy B12 u osób leczonych pochodną biguanidu. W przypadku wystąpienia objawów klinicznych, takich jak między innymi niedokrwistość makrocytarna, neuropatia obwodowa czy zaburzenia psychiczne u osób stosujących przewlekle metforminę, warto rozważyć wówczas oznaczenie stężenia witaminy B12 w surowicy krwi [23].

Adres do korespondencji:

dr n. med. Katarzyna Nabrdalik

Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Diabetologii i Nefrologii

Wydział Lekarski z Oddziałem Lekarsko-Dentystycznym w Zabrzu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

e-mail: knabrdalik@yahoo.com

Nadesłano: 21.11.2016

Przyjęto do druku: 03.02.2017

PIŚMIENNICTWO

  1. Standards of Medical Care in Diabetes-2016: Summary of Revisions. Diabetes Care 2016; 39 (supl. 1): S4–S5.

  2. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2016 Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Clinical Diabetology 2016; 5: (supl. A).

  3. Ruston D., Hoare J., Henderson L. i wsp. The National Diet & Nutrition Survey: adults aged 19 to 64 years: Nutritional status (anthropometry and blood analytes), blood pressure and physical activity. TSO, London 2004.

  4. Adams J.F., Clark J.S., Ireland J.T., Kesson C.M., Watson W.S. Malabsorption of vitamin B12 and intrinsic factor secretion during biguanide therapy. Diabetologia 1983; 24: 16–18.

  5. Andres E., Loukili N.H., Noel E. i wsp. Vitamin B12 (cobalamin) deficiency in elderly patients. Canadian Medical Association Journal 2004; 171: 251–259.

  6. Eussen S.J., Nilsen R.M., Midttun O. i wsp. North-south gradients in plasma concentrations of B-vitamins and other components of one-carbon metabolism in Western Europe: results from the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition (EPIC) Study. Br. J. Nutr. 2013; 110: 363–374.

  7. Wyckoff K.F., Ganji V. Proportion of individuals with low serum vitamin B-12 concentrations without macrocytosis is higher in the post folic acid fortification period than in the pre folic acid fortification period. Am. J. Clin. Nutr. 2007; 86: 1187–1192.

  8. Carmel R. Mandatory fortification of the food supply with cobalamin: an idea whose time has not yet come. Journal of Inherited Metabolic Disease 2011; 34: 67–73.

  9. Pflipsen M.C., Oh R.C., Saguil A., Seehusen D.A., Seaquist D., Topolski R. The prevalence of vitamin B(12) deficiency in patients with type 2 diabetes: a cross-sectional study. Journal of the American Board of Family Medicine 2009; 22: 528–534.

  10. Reinstatler L., Qi Y.P., Williamson R.S., Garn J.V., Oakley G.P., Jr. Association of biochemical B12 deficiency with metformin therapy and vitamin B12 supplements: the National Health and Nutrition Examination Survey, 1999-2006. Diabetes Care 2012; 35: 327–333.

  11. Malouf R., Areosa Sastre A. Vitamin B12 for cognition. The Cochrane Database of Systematic Reviews 2003; 3: Cd004326.

  12. Bottiglieri T., Laundy M., Crellin R., Toone B.K., Carney M.W., Reynolds E.H. Homocysteine, folate, methylation, and monoamine metabolism in depression. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 2000; 69: 228–232.

  13. Sadeghian S., Fallahi F., Salarifar M. i wsp. Homocysteine, vitamin B12 and folate levels in premature coronary artery disease. BMC Cardiovascular Disorders 2006; 6: 38.

  14. Selhub J. Public health significance of elevated homocysteine. Food and Nutrition Bulletin 2008; 29 (supl. 2): S116–S125.

  15. Oh R., Brown D.L. Vitamin B12 deficiency. American Family Physician 2003; 67: 979–986.

  16. O’Leary F., Samman S. Vitamin B12 in health and disease. Nutrients 2010; 2: 299–316.

  17. Andres E., Noel E., Goichot B. Metformin-associated vitamin B12 deficiency. Arch. Int. Med. 2002; 162: 2251–2252.

  18. Bauman W.A., Shaw S., Jayatilleke E., Spungen A.M., Herbert V. Increased intake of calcium reverses vitamin B12 malabsorption induced by metformin. Diabetes Care 2000; 23: 1227–1231.

  19. Kos E., Liszek M.J., Emanuele M.A., Durazo-Arvizu R., Camacho P. Effect of metformin therapy on vitamin D and vitamin B12 levels in patients with type 2 diabetes mellitus. Endocr Pract. 2012; 18: 179–184.

  20. de Jager J., Kooy A., Lehert P. i wsp. Long term treatment with metformin in patients with type 2 diabetes and risk of vitamin B-12 deficiency: randomised placebo controlled trial. BMJ 2010; 340: c2181.

  21. Leung S., Mattman A., Snyder F., Kassam R., Meneilly G., Nexo E. Metformin induces reductions in plasma cobalamin and haptocorrin bound cobalamin levels in elderly diabetic patients. Clinical Biochemistry 2010; 43: 759–760.

  22. Wulffele M.G., Kooy A., Lehert P. i wsp. Effects of short-term treatment with metformin on serum concentrations of homocysteine, folate and vitamin B12 in type 2 diabetes mellitus: a randomized, placebo-controlled trial. J. Int. Med. 2003; 254: 455–463.

  23. Niafar M., Hai F., Porhomayon J., Nader N.D. The role of metformin on vitamin B12 deficiency: a meta-analysis review. Internal and Emergency Medicine 2015; 10: 93–102.

  24. Aroda V.R., Edelstein S.L., Goldberg R.B. i wsp. Long-term Metformin Use and Vitamin B12 Deficiency in the Diabetes Prevention Program Outcomes Study. The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 2016; 101: 1754–1761.

  25. DeFronzo R.A., Goodman A.M. Efficacy of metformin in patients with non-insulin-dependent diabetes mellitus. The Multicenter Metformin Study Group. NEJM 1995; 333: 541–549.

  26. Liu Q., Li S., Quan H., Li J. Vitamin B12 status in metformin treated patients: systematic review. PloS One 2014; 9: e100379.

  27. Chapman L.E., Darling A.L., Brown J.E. Association between metformin and vitamin B12 deficiency in patients with type 2 diabetes: A systematic review and meta-analysis. Diabetes and Metabolism 2016; 42: 316–327.

Ważne: serwis https://journals.viamedica.pl/ wykorzystuje pliki cookies. Więcej >>

Używamy informacji zapisanych za pomocą plików cookies m.in. w celach statystycznych, dostosowania serwisu do potrzeb użytkownika (np. język interfejsu) i do obsługi logowania użytkowników. W ustawieniach przeglądarki internetowej można zmienić opcje dotyczące cookies. Korzystanie z serwisu bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zapisane w pamięci komputera. Więcej informacji można znaleźć w naszej Polityce prywatności.

Czym są i do czego służą pliki cookie możesz dowiedzieć się na stronie wszystkoociasteczkach.pl.

 

Wydawcą serwisu jest  "Via Medica sp. z o.o." sp.k., ul. Świętokrzyska 73, 80–180 Gdańsk

tel.:+48 58 320 94 94, faks:+48 58 320 94 60, e-mail:  viamedica@viamedica.pl