dostęp otwarty

Tom 14, Nr 3 (2018)
Wytyczne / stanowisko ekspertów
Opublikowany online: 2018-11-21
Pobierz cytowanie

Leczenie żywieniowe w neurologii — stanowisko interdyscyplinarnej grupy ekspertów. Część II. Rola żywienia w chorobie Parkinsona

Aleksandra Karbowniczek, Halina Sienkiewicz-Jarosz, Anna Czernuszenko, Stanisław Kłęk, Tomasz Sobów, Jarosław Sławek
Pol. Przegl. Neurol 2018;14(3):117-130.

dostęp otwarty

Tom 14, Nr 3 (2018)
Rekomendacje i zalecenia ekspertów
Opublikowany online: 2018-11-21

Streszczenie

Choroba Parkinsona (PD, Parkinson’s disease) to schorzenie neurozwyrodnieniowe z osiowymi objawami, takimi jak bradykinezja, sztywność, drżenie i zaburzenia odruchów postawnych. Prawidłowe odżywianie oraz dostosowanie diety do przyjmowanych leków ma istotne znaczenie na każdym etapie choroby. U niektórych pacjentów w zaawansowanym stadium PD obserwuje się chudnięcie (niekorzystny wskaźnik przebiegu choroby). Terapie w zaawansowanym okresie także wpływają na zmianę masy ciała — dochodzi do jej zwiększenia po zabiegach głębokiej stymulacji mózgu czy chudnięcia po założeniu systemu Duodopa. Metabolizm lewodopy sprzyja powstawaniu homocysteiny, co prawdopodobnie może mieć związek z powstawaniem obwodowych neuropatii, nasileniem osteoporozy (ryzyko złamań) oraz pogorszeniem funkcji poznawczych i wymaga suplementowania kwasu foliowego oraz witaminy B12 w celu ich uniknięcia. Dieta zaburza również wchłanianie lewodopy i wymaga odpowiedniego dostosowania, aby utrzymać skuteczność terapii. Od wczesnych stadiów choroby dokuczliwe są zaparcia (modyfikacja diety) oraz dysfagia z ryzykiem poważnych powikłań (zachłyśnięcie) lub po prostu nieprzewidywalnym działaniem leków doustnych. Hipotonia ortostatyczna wymaga odpowiedniej podaży płynów i unikania obfitych posiłków. Wszystkie te problemy mogą znacznie pogarszać jakość życia chorego i wymagają skutecznych interwencji w celu zapobiegania powikłaniom. Rekomendacje grupy ekspertów w zakresie odżywiania mają pomóc w codziennej opiece nad chorymi z PD.

Streszczenie

Choroba Parkinsona (PD, Parkinson’s disease) to schorzenie neurozwyrodnieniowe z osiowymi objawami, takimi jak bradykinezja, sztywność, drżenie i zaburzenia odruchów postawnych. Prawidłowe odżywianie oraz dostosowanie diety do przyjmowanych leków ma istotne znaczenie na każdym etapie choroby. U niektórych pacjentów w zaawansowanym stadium PD obserwuje się chudnięcie (niekorzystny wskaźnik przebiegu choroby). Terapie w zaawansowanym okresie także wpływają na zmianę masy ciała — dochodzi do jej zwiększenia po zabiegach głębokiej stymulacji mózgu czy chudnięcia po założeniu systemu Duodopa. Metabolizm lewodopy sprzyja powstawaniu homocysteiny, co prawdopodobnie może mieć związek z powstawaniem obwodowych neuropatii, nasileniem osteoporozy (ryzyko złamań) oraz pogorszeniem funkcji poznawczych i wymaga suplementowania kwasu foliowego oraz witaminy B12 w celu ich uniknięcia. Dieta zaburza również wchłanianie lewodopy i wymaga odpowiedniego dostosowania, aby utrzymać skuteczność terapii. Od wczesnych stadiów choroby dokuczliwe są zaparcia (modyfikacja diety) oraz dysfagia z ryzykiem poważnych powikłań (zachłyśnięcie) lub po prostu nieprzewidywalnym działaniem leków doustnych. Hipotonia ortostatyczna wymaga odpowiedniej podaży płynów i unikania obfitych posiłków. Wszystkie te problemy mogą znacznie pogarszać jakość życia chorego i wymagają skutecznych interwencji w celu zapobiegania powikłaniom. Rekomendacje grupy ekspertów w zakresie odżywiania mają pomóc w codziennej opiece nad chorymi z PD.

Pobierz cytowanie

Słowa kluczowe

choroba Parkinsona; niedożywienie; dystrybucja białka; dysfagia

Informacje o artykule
Tytuł

Leczenie żywieniowe w neurologii — stanowisko interdyscyplinarnej grupy ekspertów. Część II. Rola żywienia w chorobie Parkinsona

Czasopismo

Polski Przegląd Neurologiczny

Numer

Tom 14, Nr 3 (2018)

Typ artykułu

Wytyczne / stanowisko ekspertów

Strony

117-130

Data publikacji on-line

2018-11-21

Rekord bibliograficzny

Pol. Przegl. Neurol 2018;14(3):117-130.

Słowa kluczowe

choroba Parkinsona
niedożywienie
dystrybucja białka
dysfagia

Autorzy

Aleksandra Karbowniczek
Halina Sienkiewicz-Jarosz
Anna Czernuszenko
Stanisław Kłęk
Tomasz Sobów
Jarosław Sławek

Referencje (107)
  1. Duncan GW, Khoo TK, Yarnall AJ, et al. Health-related quality of life in early Parkinson's disease: the impact of nonmotor symptoms. Mov Disord. 2014; 29(2): 195–202.
  2. Kłęk S, Błażejewska-Hyżorek B, Czernuszenko A, et al. Leczenie żywieniowe w neurologii – stanowisko interdyscyplinarnej grupy ekspertów. Część I. Zasady ustalania wskazań do leczenia żywieniowego. Pol Przegl Neurol. 2017; 14(3): 106–119.
  3. Barichella M, Cereda E, Pezzoli G. Major nutritional issues in the management of Parkinson's disease. Mov Disord. 2009; 24(13): 1881–1892.
  4. Sharma JC, Vassallo M. Prognostic significance of weight changes in Parkinson's disease: the Park-weight phenotype. Neurodegener Dis Manag. 2014; 4(4): 309–316.
  5. Kistner A, Lhommée E, Krack P. Mechanisms of body weight fluctuations in Parkinson's disease. Front Neurol. 2014; 5: 84.
  6. Sergi G, De Rui M, Coin A, et al. Weight loss and Alzheimer's disease: temporal and aetiologic connections. Proc Nutr Soc. 2013; 72(1): 160–165.
  7. Sheard JM, Ash S, Mellick GD, et al. Malnutrition in a sample of community-dwelling people with Parkinson's disease. PLoS One. 2013; 8(1): e53290.
  8. Bachmann CG, Zapf A, Brunner E, et al. Dopaminergic treatment is associated with decreased body weight in patients with Parkinson's disease and dyskinesias. Eur J Neurol. 2009; 16(8): 895–901.
  9. van der Marck MA, Dicke HC, Uc EY, et al. Body mass index in Parkinson's disease: a meta-analysis. Parkinsonism Relat Disord. 2012; 18(3): 263–267.
  10. De PaF, Tur C, Revesz T, et al. Association of autonomic dysfunction with disease progression and survival in Parkinson disease. Metabolic hormones, dopamine circuits, and feeding. Front Neuroendocrinol. 2010; 31(1): 104–112.
  11. Aziz NA, van der Marck MA, Pijl H, et al. Weight loss in neurodegenerative disorders. J Neurol. 2008; 255(12): 1872–1880.
  12. Fiszer U, Michałowska M, Baranowska B, et al. Leptin and ghrelin concentrations and weight loss in Parkinson's disease. Acta Neurol Scand. 2010; 121(4): 230–236.
  13. Cereda E, Cassani E, Barichella M, et al. Low cardiometabolic risk in Parkinson's disease is independent of nutritional status, body composition and fat distribution. Clin Nutr. 2012; 31(5): 699–704.
  14. Barichella M, Pinelli G, Iorio L, et al. Sarcopenia and dynapenia in patients with parkinsonism. J Am Med Dir Assoc. 2016; 17(7): 640–646.
  15. Palmiter RD. Is dopamine a physiologically relevant mediator of feeding behavior? Trends Neurosci. 2007; 30(8): 375–381.
  16. Volkow ND, Wang GJ, Baler RD. Reward, dopamine and the control of food intake: implications for obesity. Trends Cogn Sci. 2011; 15(1): 37–46.
  17. Grosset DG, Macphee GJA, Nairn M, et al. Guideline Development Group. Diagnosis and pharmacological management of Parkinson's disease: summary of SIGN guidelines. BMJ. 2010; 340: b5614.
  18. Gilhus NE, Barnes MP, Brainin M. European handbook of neurological management. Wiley-Blackwell 2011.
  19. Pahwa R, Factor SA, Lyons KE, et al. Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology. Practice parameter: treatment of Parkinson disease with motor fluctuations and dyskinesia (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology. Neurology. 2006; 66(7): 983–995.
  20. Beyer PL, Palarino MY, Michalek D, et al. Weight change and body composition in patients with Parkinson's disease. J Am Diet Assoc. 1995; 95(9): 979–983.
  21. Laudisio A, Vetrano DL, Meloni E, et al. Dopaminergic agents and nutritional status in Parkinson's disease. Mov Disord. 2014; 29(12): 1543–1547.
  22. Pålhagen S, Lorefält B, Carlsson M, et al. Does L-dopa treatment contribute to reduction in body weight in elderly patients with Parkinson's disease? Acta Neurol Scand. 2005; 111(1): 12–20.
  23. Sharma JC, Macnamara L, Hasoon M, et al. Cascade of levodopa dose and weight-related dyskinesia in Parkinson's disease (LD-WD-PD cascade). Parkinsonism Relat Disord. 2006; 12(8): 499–505.
  24. Adams F, Boschmann M, Lobsien E, et al. Influences of levodopa on adipose tissue and skeletal muscle metabolism in patients with idiopathic Parkinson's disease. Eur J Clin Pharmacol. 2008; 64(9): 863–870.
  25. Miller JW, Selhub J, Nadeau MR, et al. Effect of L-dopa on plasma homocysteine in PD patients: relationship to B-vitamin status. Neurology. 2003; 60(7): 1125–1129.
  26. Rogers JD, Sanchez-Saffon A, Frol AB, et al. Elevated plasma homocysteine levels in patients treated with levodopa: association with vascular disease. Arch Neurol. 2003; 60(1): 59–64.
  27. Siniscalchi A, Mancuso F, Gallelli L, et al. Increase in plasma homocysteine levels induced by drug treatments in neurologic patients. Pharmacol Res. 2005; 52(5): 367–375.
  28. Zoccolella S, Iliceto G, deMari M, et al. Management of L-Dopa related hyperhomocysteinemia: catechol-O-methyltransferase (COMT) inhibitors or B vitamins? Results from a review. Clin Chem Lab Med. 2007; 45(12): 1607–1613.
  29. Sławek J, Roszmann A, Robowski P, et al. The impact of MRI white matter hyperintensities on dementia in Parkinson's disease in relation to the homocysteine level and other vascular risk factors. Neurodegener Dis. 2013; 12(1): 1–12.
  30. Szadejko K, Szabat K, Ludwichowska A, et al. [Homocysteine and its role in pathogenesis of Parkinson's disease and other neurodegenerative disorders]. Przegl Lek. 2013; 70(7): 443–447.
  31. Aiello M, Eleopra R, Rumiati RI. Body weight and food intake in Parkinson's disease. A review of the association to non-motor symptoms. Appetite. 2015; 84: 204–211.
  32. Rieu I, Derost P, Ulla M, et al. Body weight gain and deep brain stimulation. J Neurol Sci. 2011; 310(1-2): 267–270.
  33. Rajabally YA, Martey J. Neuropathy in Parkinson disease: prevalence and determinants. Neurology. 2011; 77(22): 1947–1950.
  34. Sensi M, Cossu G, Mancini F, et al. Italian Levodopa Carbidopa Intestinal Gel Working Group. Which patients discontinue? Issues on Levodopa/carbidopa intestinal gel treatment: Italian multicentre survey of 905 patients with long-term follow-up. Parkinsonism Relat Disord. 2017; 38: 90–92.
  35. Jugel C, Ehlen F, Taskin B, et al. Neuropathy in Parkinson's disease patients with intestinal levodopa infusion versus oral drugs. PLoS One. 2013; 8(6): e66639.
  36. Szadejko K, Dziewiatowski K, Szabat K, et al. Polyneuropathy in levodopa-treated Parkinson's patients. J Neurol Sci. 2016; 371: 36–41.
  37. Rajabally YA, Martey J. Neuropathy in Parkinson disease: prevalence and determinants. Neurology. 2011; 77(22): 1947–1950.
  38. Teodoro T, Pires D, Rosa MM, et al. Has "levodopa-induced neuropathy" been reported in Parkinson's disease clinical trials? Mov Disord. 2011; 26(10): 1966–1967.
  39. Montastruc JL, Danton AC, Durrieu G, et al. French Association of Regional, PharmacoVigilance Centres. Neuropathy as a potential complication of levodopa use in Parkinson's disease: a pharmacological and pharmacovigilance point of view. Mov Disord. 2010; 25(5): 660–661.
  40. Toth C, Breithaupt K, Ge S, et al. Levodopa, methylmalonic acid, and neuropathy in idiopathic Parkinson disease. Ann Neurol. 2010; 68(1): 28–36.
  41. Mundt-Petersen U, Odin P. Infusional Therapies, Continuous Dopaminergic Stimulation, and Nonmotor Symptoms. Int Rev Neurobiol. 2017; 134: 1019–1044.
  42. Rimmelzwaan LM, van Schoor NM, Lips P, et al. Systematic Review of the Relationship between Vitamin D and Parkinson's Disease. J Parkinsons Dis. 2016; 6(1): 29–37.
  43. Barichella M, Cereda E, Cassani E, et al. Dietary habits and neurological features of Parkinson's disease patients: Implications for practice. Clin Nutr. 2017; 36(4): 1054–1061.
  44. Suzuki M, Yoshioka M, Hashimoto M, et al. Randomized, double-blind, placebo-controlled trial of vitamin D supplementation in Parkinson disease. Am J Clin Nutr. 2013; 97(5): 1004–1013.
  45. Sleeman I, Aspray T, Lawson R, et al. The role of vitamin D in disease progression in early Parkinson's Ddsease. J Parkinsons Dis. 2017; 7(4): 669–675.
  46. van den Bos F, Speelman AD, Samson M, et al. Parkinson's disease and osteoporosis. Age Ageing. 2013; 42(2): 156–162.
  47. Wood B, Walker R. Osteoporosis in Parkinson's disease. Mov Disord. 2005; 20(12): 1636–1640.
  48. Walker RW, Chaplin A, Hancock RL, et al. Hip fractures in people with idiopathic Parkinson's disease: incidence and outcomes. Mov Disord. 2013; 28(3): 334–340.
  49. Malochet-Guinamand S, Durif F, Thomas T. Parkinson's disease: a risk factor for osteoporosis. Joint Bone Spine. 2015; 82(6): 406–410.
  50. Zesiewicz TA, Wecker L, Sullivan KL, et al. The controversy concerning plasma homocysteine in Parkinson disease patients treated with levodopa alone or with entacapone: effects of vitamin status. Clin Neuropharmacol. 2006; 29(3): 106–111.
  51. Zoccolella S, Lamberti P, Armenise E, et al. Plasma homocysteine levels in Parkinson's disease: role of antiparkinsonian medications. Parkinsonism Relat Disord. 2005; 11(2): 131–133.
  52. Triantafyllou NI, Kararizou E, Angelopoulos E, et al. The influence of levodopa and the COMT inhibitor on serum vitamin B12 and folate levels in Parkinson's disease patients. Eur Neurol. 2007; 58(2): 96–99.
  53. Hu XW, Qin SM, Li D, et al. Elevated homocysteine levels in levodopa-treated idiopathic Parkinson's disease: a meta-analysis. Acta Neurol Scand. 2013; 128(2): 73–82.
  54. Lamberti P, Zoccolella S, Armenise E, et al. Hyperhomocysteinemia in L-dopa treated Parkinson's disease patients: effect of cobalamin and folate administration. Eur J Neurol. 2005; 12(5): 365–368.
  55. Postuma RB, Espay AJ, Zadikoff C, et al. Vitamins and entacapone in levodopa-induced hyperhomocysteinemia: a randomized controlled study. Neurology. 2006; 66(12): 1941–1943.
  56. Ceravolo R, Cossu G, Bandettini di Poggio M, et al. Neuropathy and levodopa in Parkinson's disease: evidence from a multicenter study. Mov Disord. 2013; 28(10): 1391–1397.
  57. Mari F, Matei M, Ceravolo MG, et al. Predictive value of clinical indices in detecting aspiration in patients with neurological disorders. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 1997; 63(4): 456–460.
  58. Mischley LK, Allen J, Bradley R. Coenzyme Q10 deficiency in patients with Parkinson's disease. J Neurol Sci. 2012; 318(1-2): 72–75.
  59. Solaro C, Rezzani C, Trabucco E, et al. Prevalence of patient-reported dysphagia in multiple sclerosis patients: an Italian multicenter study (using the DYMUS questionnaire). J Neurol Sci. 2013; 331(1-2): 94–97.
  60. Rossi M, Merello M, Perez-Lloret S. Management of constipation in Parkinson's disease. Expert Opin Pharmacother. 2015; 16(4): 547–557.
  61. Cereda E, Barichella M, Pedrolli C, et al. Low-protein and protein-redistribution diets for Parkinson's disease patients with motor fluctuations: a systematic review. Mov Disord. 2010; 25(13): 2021–2034.
  62. Olanow CW, Watts RL, Koller WC. An algorithm (decision tree) for the management of Parkinson's disease (2001): treatment guidelines. Neurology. 2001; 56(11 Suppl 5): S1–S88.
  63. Barichella M, Marczewska A, De Notaris R, et al. Special low-protein foods ameliorate postprandial off in patients with advanced Parkinson's disease. Mov Disord. 2006; 21(10): 1682–1687.
  64. Baroni L, Bonetto C, Tessan F, et al. Pilot dietary study with normoproteic protein-redistributed plant-food diet and motor performance in patients with Parkinson's disease. Nutr Neurosci. 2011; 14(1): 1–9.
  65. Pierantozzi M, Pietroiusti A, Brusa L, et al. Helicobacter pylori eradication and l-dopa absorption in patients with PD and motor fluctuations. Neurology. 2006; 66(12): 1824–1829.
  66. Liu H, Su W, Li S, et al. Eradication of Helicobacter pylori infection might improve clinical status of patients with Parkinson's disease, especially on bradykinesia. Clin Neurol Neurosurg. 2017; 160: 101–104.
  67. Narożańska E, Białecka M, Adamiak-Giera U, et al. Pharmacokinetics of levodopa in patients with Parkinson disease and motor fluctuations depending on the presence of Helicobacter pylori infection. Clin Neuropharmacol. 2014; 37(4): 96–99.
  68. Fasano A, Visanji NP, Liu LWC, et al. Gastrointestinal dysfunction in Parkinson's disease. Lancet Neurol. 2015; 14(6): 625–639.
  69. Hanson B. A review of diet standardization and bolus rheology in the management of dysphagia. Curr Opin Otolaryngol Head Neck Surg. 2016; 24(3): 183–190.
  70. Mischley LK. Nutrition and nonmotor symptoms of Parkinson's disease. Int Rev Neurobiol. 2017; 134: 1143–1161.
  71. Sławek J, Madaliński M. Botulinum toxin therapy for nonmotor aspects of Parkinson's disease. Int Rev Neurobiol. 2017; 134: 1111–1142.
  72. Bharucha AE, Pemberton JH, Locke GR. American Gastroenterological Association technical review on constipation. Gastroenterology. 2013; 144(1): 218–238.
  73. Barichella M, Pacchetti C, Bolliri C, et al. Probiotics and prebiotic fiber for constipation associated with Parkinson disease: an RCT. Neurology. 2016; 87(12): 1274–1280.
  74. Krygowska-Wajs A, Furgala A, Gorecka-Mazur A, et al. The effect of subthalamic deep brain stimulation on gastric motility in Parkinson's disease. Parkinsonism Relat Disord. 2016; 26: 35–40.
  75. Ferreira JJ, Katzenschlager R, Bloem BR, et al. Summary of the recommendations of the EFNS/MDS-ES review on therapeutic management of Parkinson's disease. Eur J Neurol. 2013; 20(1): 5–15.
  76. Suttrup I, Warnecke T. Dysphagia in Parkinson's disease. Dysphagia. 2016; 31(1): 24–32.
  77. Takizawa C, Gemmell E, Kenworthy J, et al. systematic review of the prevalence of oropharyngeal dysphagia in stroke, Parkinson's disease, Alzheimer's disease, head injury, and pneumonia. Dysphagia. 2016; 31(3): 434–441.
  78. Müller B, Assmus J, Larsen JP, et al. ParkWest study group. Autonomic symptoms and dopaminergic treatment in de novo Parkinson's disease. Acta Neurol Scand. 2013; 127(4): 290–294.
  79. Dziewas R, Beck AM, Clave P, et al. Recognizing the importance of dysphagia: stumbling blocks and stepping Q7 stones in the twenty-first century. Dysphagia. 2017; 32(1): 78–82.
  80. Miller N, Noble E, Jones D, et al. Hard to swallow: dysphagia in Parkinson's disease. Age Ageing. 2006; 35(6): 614–618.
  81. Dziewas R, Glahn J, Helfer C, et al. Flexible endoscopic evaluation of swallowing (FEES) for neurogenic dysphagia: training curriculum of the German Society of Neurology and the German stroke society. BMC Med Educ. 2016; 16: 70.
  82. Lam K, Lam FK, Lau KK, et al. Simple clinical tests may predict severe oropharyngeal dysphagia in Parkinson's disease. Mov Disord. 2007; 22(5): 640–644.
  83. Cereda E, Cilia R, Klersy C, et al. Swallowing disturbances in Parkinson's disease: A multivariate analysis of contributing factors. Parkinsonism & Related Disorders. 2014; 20(12): 1382–1387.
  84. Kalf JG, de Swart BJM, Bloem BR, et al. Prevalence of oropharyngeal dysphagia in Parkinson's disease: a meta-analysis. Parkinsonism Relat Disord. 2012; 18(4): 311–315.
  85. Hoffmann S, Malzahn U, Harms H, et al. Berlin Stroke Register and the Stroke Register of Northwest Germany. Development of a clinical score (A2DS2) to predict pneumonia in acute ischemic stroke. Stroke. 2012; 43(10): 2617–2623.
  86. Rodrigues B, Nóbrega AC, Sampaio M, et al. Silent saliva aspiration in Parkinson's disease. Mov Disord. 2011; 26(1): 138–141.
  87. Martino R, Foley N, Bhogal S, et al. Dysphagia after stroke: incidence, diagnosis, and pulmonary complications. Stroke. 2005; 36(12): 2756–2763.
  88. Wood LD, Neumiller JJ, Setter SM, et al. Clinical review of treatment options for select nonmotor symptoms of Parkinson's disease. Am J Geriatr Pharmacother. 2010; 8(4): 294–315.
  89. Lethbridge L, Johnston GM, Turnbull G. Co-morbidities of persons dying of Parkinson's disease. Prog Palliat Care. 2013; 21(3): 140–145.
  90. Müller J, Wenning GK, Verny M, et al. Progression of dysarthria and dysphagia in postmortem-confirmed parkinsonian disorders. Arch Neurol. 2001; 58(2): 259–264.
  91. Manor Y, Balas M, Giladi N, et al. Anxiety, depression and swallowing disorders in patients with Parkinson's disease. Parkinsonism Relat Disord. 2009; 15(6): 453–456.
  92. Baijens LWJ, Speyer R. Effects of therapy for dysphagia in Parkinson's disease: systematic review. Dysphagia. 2009; 24(1): 91–102.
  93. Monte FS, da Silva-Júnior FP, Braga-Neto P, et al. Swallowing abnormalities and dyskinesia in Parkinson's disease. Mov Disord. 2005; 20(4): 457–462.
  94. Vardi J, Oberman Z, Rabey I, et al. Weight loss in patients treated long-term with levodopa. Metabolic aspects. J Neurol Sci. 1976; 30(1): 33–40.
  95. Pflug C, Bihler M, Emich K, et al. Critical dysphagia is common in Parkinson disease and occurs even in early stages: a prospective cohort study. Dysphagia. 2018; 33(1): 41–50.
  96. Calcagno P, Ruoppolo G, Grasso MG, et al. Dysphagia in multiple sclerosis — prevalence and prognostic factors. Acta Neurol Scand. 2002; 105(1): 40–43.
  97. Srivanitchapoom P, Pandey S, Hallett M. Drooling in Parkinson's disease: a review. Parkinsonism Relat Disord. 2014; 20(11): 1109–1118.
  98. Jost WH. Autonomic dysfunction in Parkinson's disease: cardiovascular symptoms, thermoregulation, and urogenital symptoms. Int Rev Neurobiol. 2017; 134: 771–785.
  99. Karlsen KH, Tandberg E, Arsland D, et al. Health related quality of life in Parkinson's disease: a prospective longitudinal study. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2000; 69(5): 584–589.
  100. Lemke MR, Fuchs G, Gemende I, et al. Depression and Parkinson's disease. J Neurol. 2004; 251(Suppl 6): VI/24–VI/27.
  101. Sławek J, Derejko M, Lass P. Factors affecting the quality of life of patients with idiopathic Parkinson's disease — a cross-sectional study in an outpatient clinic attendees. Parkinsonism Relat Disord. 2005; 11(7): 465–468.
  102. Zach M, Friedman A, Sławek J, et al. Quality of life in Polish patients with long-lasting Parkinson's disease. Mov Disord. 2004; 19(6): 667–672.
  103. Mackay LE, Morgan AS, Bernstein BA. Factors affecting oral feeding with severe traumatic brain injury. J Head Trauma Rehabil. 1999; 14(5): 435–447.
  104. Berardelli A, Wenning GK, Antonini A, et al. EFNS/MDS-ES/ENS [corrected] recommendations for the diagnosis of Parkinson's disease. Eur J Neurol. 2013; 20(1): 16–34.
  105. Chiu PY, Tsai CT, Chen PK, et al. Neuropsychiatric symptoms in Parkinson's disease dementia are more similar to Alzheimer's disease than dementia with Lewy bodies: a case-control study. PLoS One. 2016; 11(4): e0153989.
  106. Lorefält B, Ganowiak W, Pålhagen S, et al. Factors of importance for weight loss in elderly patients with Parkinson's disease. Acta Neurol Scand. 2004; 110(3): 180–187.
  107. Poehlman ET, Dvorak RV. Energy expenditure, energy intake, and weight loss in Alzheimer disease. Am J Clin Nutr. 2000; 71(2): 650S–655S.

Ważne: serwis https://journals.viamedica.pl/ wykorzystuje pliki cookies. Więcej >>

Używamy informacji zapisanych za pomocą plików cookies m.in. w celach statystycznych, dostosowania serwisu do potrzeb użytkownika (np. język interfejsu) i do obsługi logowania użytkowników. W ustawieniach przeglądarki internetowej można zmienić opcje dotyczące cookies. Korzystanie z serwisu bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zapisane w pamięci komputera. Więcej informacji można znaleźć w naszej Polityce prywatności.

Czym są i do czego służą pliki cookie możesz dowiedzieć się na stronie wszystkoociasteczkach.pl.

 

Wydawcą serwisu jest  "Via Medica sp. z o.o." sp.k., ul. Świętokrzyska 73, 80–180 Gdańsk

tel. +48 58 320 94 94, faks +48 58 320 94 60, e-mail: viamedica@viamedica.pl