Journal of Transfusion Medicine 4/2017

ARTYKUŁ ORYGINALNY

Działalność jednostek organizacyjnych służby krwi w Polsce w 2016 roku

Blood transfusion service in Poland in 2016

Aleksandra Rosiek, Anna Tomaszewska, Elżbieta Lachert, Jolanta Antoniewicz-Papis, Jolanta Kubis, Ryszard Pogłód, Magdalena Łętowska

Zakład Transfuzjologii Instytutu Hematologii i Transfuzjologii w Warszawie

Adres do korespondencji: dr n. med. Aleksandra Rosiek, Zakład Transfuzjologii Instytutu Hematologii i Transfuzjologii, ul. I. Gandhi 14, 02–776 Warszawa, tel.: 22 349 63 91, faks: 22 349 63 76, e-mail: arosiek@ihit.waw.pl

Streszczenie

Wstęp: Celem niniejszego opracowania było przedstawienie podstawowych aspektów działalności jednostek organizacyjnych polskiej służby krwi w 2016 roku.

Materiały i metody: Analiza danych dostarczonych przez Regionalne Centra Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa (RCKiK).

Wyniki: W 2016 roku na terenie Polski działało 21 RCKiK i 135 oddziałów terenowych (OT). Przeprowadzono 13 228 ekip wyjazdowych. Krew oddawało 596 100 osób, z których większość stanowili dawcy honorowi (595 276, w tym 40 140 dawców „na apel”), ponadto 145 dawców płatnych i 679 autologicznych. Najczęściej pobierano krew pełną (1 162 370 donacji), najrzadziej – koncentrat granulocytarny (53 donacje) i KKCz metodą aferezy (6 donacji). Krew pełną pobierano przede wszystkim w OT (46,02%), rzadziej w siedzibach RCKiK (27,36%) i w czasie ekip wyjazdowych (26,62%). Najczęściej otrzymywane składniki krwi to KKCz (1 144 512 j.) i FFP (1 280 926 j., z czego do celów klinicznych wydano 23,64%).

W 2016 roku otrzymano w sumie 74 690 opakowań zlewanego KKP i 52 126 opakowań KKP metodą aferezy.

Dodatkowe metody preparatyki (usuwanie leukocytów, napromieniowanie) stosowano znacznie częściej w stosunku do KKP (38,0% UKKP, 2,37% NKKP i 57,71% NUKKP) niż KKCz (12,36% UKKCz, 0,13% NKKCz i 7,92% NUKKCz). Inaktywacji czynników zakaźnych poddano łącznie 10,04% wydanych do szpitali jednostek FFP i 10,52% opakowań KKP.

W 2016 roku z różnych przyczyn zniszczono 14 117 j. KPK, 32 060 j. KKCz, 66 413 j. FFP, 5270 opakowań zlewanego KKP i 1325 opakowań KKP z aferezy.

Wnioski: Poczynione w niniejszym opracowaniu obserwacje mogą służyć jako punkt wyjścia do analizy zagadnień związanych z funkcjonowaniem jednostek organizacyjnych polskiej służby krwi, do porównania doświadczeń oraz oceny stosowanych metod działania w celu wypracowania optymalnych rozwiązań.

Słowa kluczowe: krwiodawcy, krwiodawstwo, składniki krwi

J. Transf. Med. 2017; 10: 113–129

Summary

Background: This study evaluated the basic aspects of the activity of the Polish Blood Transfusion Service in 2016.

Materials and methods: Retrospective analysis of the 2016-data supplied by the Regional Blood Centers.

Results: Blood and blood components were collected in 21 Polish Regional Blood Centers, 135 local collection sites and during 13 228 mobile collections. The overall number of blood donors was estimated at 596 100, the majority of which were non-remunerated donors (595 276 – including 40 140 responders to donation appeals), as well as 679 autologous donors. Most frequent were whole blood collections (1 162 370) and least frequent – apheresis granulocyte collections (53 procedures) and RBCs collections (6 procedures). Whole blood donations were performed in local collection sites (46.02%), in Regional Blood Centers (27.36%) and mobile collection sites (26.62%). Most frequently prepared blood components were red blood cell concentrates (RBCs – 1 144 512 units) and fresh frozen plasma (FFP – 1 280 926 units, 23.64% for clinical use). Platelet concentrates (PCs) amounted to 52 126 units from apheresis and 74 690 whole blood-derived.

Additional processing methods (leukocyte depletion, irradiation) were more frequently applied to PCs (38.0% leukocyte-depleted, 2.37% irradiated, 57.71% both leukocyte-depleted and irradiated) than to RBCs (12.36% leukocyte-depleted, 0.13% irradiated, 7.92% both leukocyte-depleted and irradiated). The percentage of PCs (10.52%) and FFP (10.04% units) issued for transfusion were subjected to pathogen reduction technologies.

For a variety of reasons – 14 117 units of whole blood, 32 060 units of RBCs, 66 413 units of FFP and 5 270 of pooled PCs and 1325 of apheresis PCs were wasted in 2016.

Conclusions: The study data may contribute to the assessment of the tendencies observed in Polish blood centers and serve practical-benchmarking. This in turn may prove beneficial to the transfusion community as a whole.

Key words: blood donors, blood donation, blood components

J. Transf. Med. 2017; 10: 113–129

Wstęp

W niniejszym opracowaniu przedstawiono wybrane aspekty działalności publicznej służby krwi w Polsce w minionym roku. Omówiono w szczególności takie zagadnienia, jak: liczba dawców, liczba donacji i miejsca pobierania krwi pełnej i jej składników, w tym koncentratu krwinek czerwonych (KKCz), osocza świeżo mrożonego (FFP, fresh frozen plasma), koncentratu krwinek płytkowych (KKP) i koncentratu granulocytarnego (KG) w 2016 roku. Przedstawiono pokrótce również zastosowania niektórych dodatkowych metod preparatyki, a także kwestie związane z inaktywacją biologicznych czynników chorobotwórczych w labilnych składnikach krwi.

Podstawę prawną działalności publicznej służby krwi w Polsce stanowi ustawa z dnia 22 sierpnia 1997 r. o publicznej służbie krwi [1]. Zgodnie z tą ustawą do pobierania krwi i oddzielania jej składników są uprawnione następujące jednostki publicznej służby krwi: Regionalne Centra Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa (RCKiK), Wojskowe Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa (podległe Ministerstwu Obrony Narodowej) oraz Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa MSWiA (podległe Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i Administracji). Nadzór merytoryczny nad wszystkimi wymienionymi jednostkami publicznej służby krwi pełni Instytut Hematologii i Transfuzjologii (IHiT).

Materiały i metody

Podobnie jak w latach poprzednich w niniejszej pracy wykorzystano dane dostarczone przez 21 Regionalnych Centrów Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa (RCKiK) w postaci rocznych sprawozdań z działalności w 2016 roku. W celu ujednolicenia przysyłanych danych zastosowano szczegółowy formularz opracowany przez IHiT wspólnie z Narodowym Centrum Krwi (NCK) wraz z objaśnieniami stosowanych pojęć.

Dawca pierwszorazowy – osoba, która dotychczas nie oddawała krwi do celów leczniczych.

Dawca wielokrotny stały (regularny) – osoba systematycznie oddająca krew (przynajmniej 2 razy w ciągu ostatnich 24 miesięcy).

Dawca wielokrotny powtórny osoba, która oddała ponownie krew w okresie dłuższym niż 2 lata od ostatniej donacji.

Dawca honorowy – osoba, która chociaż raz w okresie sprawozdawczym nie otrzymała wynagrodzenia za oddaną krew/jej składniki.

Dawca płatny – osoba, która za wszystkie donacje w okresie sprawozdawczym otrzymała ekwiwalent pieniężny.

Dawca „na apel” – osoba, która w okresie sprawozdawczym przynajmniej raz oddawała krew/jej składniki „na rzecz” określonej osoby lub grupy osób (dotyczy również osób określanych dawniej jako „dawcy rodzinni”).

Dawca krwi typowanej – osoba, która w okresie sprawozdawczym chociaż raz oddała krew dobieraną dla konkretnego pacjenta.

Dawca autologiczny – osoba, która w okresie sprawozdawczym oddawała krew/jej składniki wyłącznie dla własnych potrzeb klinicznych.

Donacja pobranie krwi pełnej, pobranie składników krwi metodą aferezy, w tym pobranie krwi do celów klinicznych, naukowych, od dawców immunizowanych, rodzinnych itp.

Jednostka (j.) – ilość krwi pełnej konserwowanej, uzyskana w wyniku pobrania 450 ml krwi od dawcy lub ilość składnika krwi uzyskana z jednostki krwi pełnej konserwowanej.

Jednostka osocza – osocze, uzyskane z krwi pełnej lub w wyniku plazmaferezy automatycznej. W jednym zabiegu plazmaferezy automatycznej otrzymuje się 3 j. osocza (600 ml).

Jednostka KKP z aferezy – krwinki płytkowe, uzyskane przy użyciu separatora komórkowego od jednego dawcy (1 donacja niezależnie od liczby pobranych krwinek płytkowych).

Opakowanie KKP do celów klinicznych – przeznaczony dla osoby dorosłej preparat KKP (zlewany lub z aferezy) zawierający zgodnie z obowiązującymi wytycznymi dawkę terapeutyczną krwinek płytkowych, czyli ≥ 3 x 1011.

Wyniki

Regionalne Centra Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa

W 2016 roku na terenie Polski działało 21 RCKiK i 135 oddziałów terenowych (OT), czyli tak samo, jak w roku poprzedzającym. Ponadto przeprowadzono 13 228 ekip wyjazdowych, tj. o 0,68% więcej niż w roku poprzednim; ekipy wyjazdowe były organizowane w 2016 roku przez wszystkie RCKiK. Podobnie, jak w latach poprzednich, najwięcej ekip zorganizowało RCKiK w Katowicach (2046). Ponad 1000 ekip zorganizowały również RCKiK w Łodzi (1370), w Wałbrzychu (1262) i w Warszawie (1190). W porównaniu z rokiem poprzedzającym, liczba ekip wzrosła w 13 RCKiK, a tendencja wzrostowa zaznaczyła się najbardziej w przypadku RCKiK w Rzeszowie (wzrost liczby ekip o ponad 23,66%) (tab. 1).

Tabela 1. Liczba ekip wyjazdowych w poszczególnych RCKiK w latach 2015 i 2016

Table 1. Mobile collections organized in Polish Regional Blood Centers (2015–2016)

RCKiK

Liczba ekip wyjazdowych

2015 rok

2016 rok

Tendencja (wzrost/spadek liczby ekip wyjazdowych w porównaniu z 2015 r.)

Białystok

789

781

Bydgoszcz

665

712

Gdańsk

375

363

Kalisz

375

396

Katowice

2004

2046

Kielce

314

323

Kraków

719

764

Lublin

296

303

Łódź

1369

1370

Olsztyn

461

470

Opole

304

320

Poznań

755

752

Racibórz

241

247

Radom

336

324

Rzeszów

186

230

↑↑

Słupsk

183

141

Szczecin

678

584

Wałbrzych

1321

1262

Warszawa

1142

1190

Wrocław

363

382

Zielona Góra

263

268

Razem

13 139

13 228

↓ – spadek w stosunku do 2015 roku; ↑ – wzrost o 0,05–10,0% w stosunku do 2015 roku; ↑↑ – wzrost o > 10% w stosunku do 2015 roku

Dawcy

W 2016 roku do RCKIK w celu oddania krwi zgłosiło się 706 476 osób (w 2015 r. – 718 887), jednak tylko część z nich (596 100 osób) ostatecznie oddała krew.

Krew lub jej składniki do celów klinicznych oddawało zatem łącznie około 84% zgłaszających się (podobnie jak w latach 2014 i 2015). Większość krwiodawców stanowili dawcy honorowi (595 276). W 2016 roku krew i jej składniki oddawało również 145 dawców płatnych i 679 autologicznych. Wśród dawców honorowych 40 140 osób oddało krew „na apel”, a 86 jako dawcy krwi typowanej.

Najliczniejszą grupę krwiodawców stanowiły osoby w wieku 18–44 lat (łącznie 527 708 osób, w tym 155 591 kobiet i 372 117 mężczyzn).

Różnica między liczbą osób zgłaszających się w celu oddania krwi i faktycznie ją oddających wynikała w znacznej mierze z dyskwalifikacji części potencjalnych krwiodawców. W 2016 roku zdyskwalifikowano na stałe 8936 osób. Zastosowano również 244 086 dyskwalifikacji tymczasowych u 203 578 osób, przy czym najczęstszą ich przyczyną (84 687 przypadków dyskwalifikacji) było, podobnie jak w latach poprzednich, obniżone stężenie hemoglobiny.

W 12 RCKiK krew oddawali wyłącznie dawcy honorowi, najwięcej osób (77) oddawało krew odpłatnie w RCKiK w Poznaniu. Wśród osób oddających krew i jej składniki było około 24,73% (147 442) dawców pierwszorazowych, 62,70% (373 739) dawców wielokrotnych stałych i 12,57% (74 919) dawców wielokrotnych powtórnych.

W 14 RCKiK obserwowano spadek, a w 7 – wzrost liczby dawców. W porównaniu z 2015 rokiem, największy wzrost liczby dawców miał miejsce w RCKiK w Białymstoku (o 3,30%) i w Rzeszowie (o ok. 2,88%). Liczbę dawców w poszczególnych RCKiK w 2016 roku przedstawiono w tabeli 2.

Tabela 2. Liczba dawców w poszczególnych RCKiK w 2016 roku

Table 2. Blood donors in Polish Regional Blood Centers (2016)

RCKiK

Liczba dawców

Tendencja (wzrost / spadek całkowitej liczby dawców w porównaniu z 2015 r.)

Pierwszorazowych

Wielokrotnych stałych

Wielokrotnych powtórnych

Razem

Białystok

7786

23 413

4095

35 294

Bydgoszcz

7972

22 211

4216

34 399

Gdańsk

6026

18 641

3986

28 653

Kalisz

4684

13 750

2368

20 802

Katowice

10 907

35 320

6196

52 423

Kielce

5821

10 180

2595

18 596

Kraków

12 507

28 517

5367

46 391

Lublin

6268

15 540

3244

25 052

Łódź

11 171

19 544

6274

36 989

Olsztyn

5734

13 626

2565

21 925

Opole

3645

9018

1223

13 886

Poznań

11 023

30 127

5608

46 758

Racibórz

2448

11 559

1115

15 122

Radom

3059

6519

1270

10 848

Rzeszów

7264

18 992

2443

28 699

Słupsk

3268

6980

1011

11 259

Szczecin

6586

15 720

2892

25 198

Wałbrzych

2974

8320

1370

12 664

Warszawa

14 083

35 293

8623

57 999

Wrocław

9829

22 817

4836

37 482

Zielona Góra

4387

7652

3622

15 661

Razem

147 442

373 739

74 919

596 100

↓ – spadek w stosunku do 2015 roku; ↑ – wzrost o 0,1–5,0% w stosunku do 2015 roku

Donacje

W 2016 roku najczęściej pobierano krew pełną (1 162 370 donacji), natomiast najrzadziej pobieranymi składnikami krwi były: koncentrat granulocytarny (53 donacje) i KKCz uzyskiwany metodą aferezy (6 donacji). Podobnie jak w latach poprzednich, największą liczbę pobrań krwi pełnej przeprowadzono w RCKiK w Katowicach (116 745) i w Warszawie (105 379). Metodą aferezy pobierano przede wszystkim KKP (24 250 donacji) i osocze (42 557 donacji). Najwięcej donacji osocza metodą aferezy wykonano w RCKiK w Białymstoku (10 163), a donacji KKP metodą aferezy w RCKiK w Warszawie (10 248). Sporadycznie pobierano metodą aferezy koncentrat granulocytarny (w 6 RCKiK). Liczba donacji koncentratu granulocytarnego w porównaniu z rokiem poprzednim obniżyła się ze 104 do 53 donacji.

Przeprowadzano również metodą aferezy donacje dwóch składników krwi jednocześnie, przede wszystkim KKP i osocza (14 204 donacji), znacznie rzadziej KKP i KKCz (14 donacji).

Szczegółowe zestawienie liczby pełnych donacji krwi i jej składników w 2016 roku przedstawiono w tabeli 3.

Tabela 3. Donacje* krwi pełnej i jej składników (metodą aferezy) w 2016 roku

Table 3. Whole blood and blood components collected by apheresis (2016)

RCKiK

Krew pełna

Afereza

Razem

Osocze

KKCz

KKP

KG

KKP + osocze

KKP + KKCz

Białystok

61 651

10 163

0

150

8

1914

0

73 886

Bydgoszcz

66 555

3792

0

1052

8

0

0

71 407

Gdańsk

60 008

975

0

597

0

0

0

61 580

Kalisz

40 146

7802

0

361

0

0

0

48 309

Katowice

116 745

119

0

666

0

3871

0

121 401

Kielce

33 880

293

0

674

0

0

0

34 847

Kraków

91 623

70

0

2646

16

0

0

94 355

Lublin

47 527

4782

0

1575

0

0

0

53 884

Łódź

62 215

232

0

617

0

0

0

63 064

Olsztyn

43 208

1995

0

315

0

635

0

46 153

Opole

28 632

49

0

102

0

0

0

28 783

Poznań

89 224

1972

0

1050

0

920

0

93 166

Racibórz

33 338

2897

0

0

0

548

0

36 783

Radom

21 020

933

0

30

0

125

0

22 108

Rzeszów

59 387

1736

0

1671

0

0

0

62 794

Słupsk

22 916

294

0

128

0

110

14

23 462

Szczecin

51 604

1170

0

43

8

2302

0

55 127

Wałbrzych

27 943

27

0

1

0

0

0

27 971

Warszawa

105 379

48

0

10 248

4

20

0

115 699

Wrocław

67 977

3153

6

2324

9

3738

0

77 207

Zielona Góra

31 392

55

0

0

0

21

0

31 468

Razem

1 162 370

42 557

6

24 250

53

14 204

14

1 243 454

* Tylko pełne donacje

Krew pobierano przede wszystkim w OT (46,02% donacji krwi pełnej), rzadziej w siedzibach RCKiK (27,36%) i w czasie ekip wyjazdowych (26,62%). Podobnie jak w latach poprzednich, proporcjonalnie najwięcej krwi pełnej (60,48%) pobrano w czasie ekip wyjazdowych w RCKiK w Wałbrzychu. Szczegółowe zestawienie miejsc pobierania krwi pełnej w 2016 roku przedstawiono w tabeli 4.

Tabela 4. Miejsca pobrań krwi pełnej w 2016 roku

Table 4. Whole blood collection sites (2016)

RCKiK

Pobrano KPK (j.)*

w RCKiK

w OT

W czasie ekip

Razem

j.

%

j.

%

j.

%

j.

Białystok

23 789

38,06

17 132

27,41

21 585

34,53

62 506

Bydgoszcz

16 619

24,80

25 085

37,43

25 306

37,76

67 010

Gdańsk

18 436

30,44

33 155

54,75

8965

14,80

60 556

Kalisz

7520

18,63

16 816

41,66

16 027

39,71

40 363

Katowice

14 045

11,86

61 137

51,64

43 209

36,50

118 391

Kielce

15 593

45,77

10 541

30,94

7934

23,29

34 068

Kraków

21 696

23,54

50 351

54,63

20 116

21,83

92 163

Lublin

9579

19,86

33 189

68,81

5468

11,34

48 236

Łódź

15 530

24,42

24 259

38,15

23 798

37,43

63 587

Olsztyn

11 959

27,25

20 208

46,05

11 715

26,70

43 882

Opole

6481

22,38

15 869

54,80

6608

22,82

28 958

Poznań

24 786

27,27

43 139

47,46

22 964

25,27

90 889

Racibórz

3881

11,39

23 540

69,08

6655

19,53

34 076

Radom

10 170

48,10

3887

18,38

7088

33,52

21 145

Rzeszów

14 351

23,70

40 478

66,86

5712

9,43

60 541

Słupsk

11 172

47,98

8857

38,04

3257

13,99

23 286

Szczecin

22 632

43,50

19 070

36,66

10 320

19,84

52 022

Wałbrzych

11 171

39,52

0

0,00

17 099

60,48

28 270

Warszawa

23 632

22,10

52 631

49,21

30 693

28,70

106 956

Wrocław

31 922

46,22

25 548

36,99

11 602

16,80

69 072

Zielona Góra

7253

22,91

17 016

53,75

7388

23,34

31 657

Razem

322 217

27,36

541 908

46,02

313 509

26,62

1 177 634

*Łącznie z niepełnymi donacjami

Składniki krwi

Koncentrat krwinek czerwonych

Z krwi pobranej od dawców otrzymywano składniki krwi, w tym przede wszystkim KKCz (łącznie 1 144 512 j.), co w skali kraju oznaczało nieznaczny spadek w porównaniu z rokiem poprzednim (1 149 313 j.). Podobnie jak w latach poprzednich, najwięcej KKCz otrzymano w RCKiK w Katowicach i w Warszawie (odpowiednio 115 047 j. i 104 974 j.) (tab. 5). Największy wzrost liczby otrzymanych j. KKCz odnotowano w Rzeszowie (o 5,43%). W większości (12) RCKiK odnotowano natomiast spadek liczby uzyskanych KKCz. Część jednostek KKCz poddawano dodatkowej preparatyce. Najczęściej było to usuwanie leukocytów oraz napromieniowanie.

Tabela 5. Liczba jednostek KKCz wytworzonych w 2016 roku w poszczególnych RCKiK

Table 5. RBCs collected in Polish Regional Blood Centers (2016)

RCKiK

Liczba jednostek KKCz

Wzrost liczby wytworzonych j. KKCz w porównaniu z 2015 rokiem

Białystok

60 181

Bydgoszcz

66 453

Gdańsk

59 532

Kalisz

39 941

Katowice

115 047

Kielce

33 816

Kraków

91 445

Lublin

47 446

Łódź

61 912

Olsztyn

43 084

Opole

28 512

Poznań

85 030

Racibórz

32 715

Radom

20 790

Rzeszów

58 774

↑↑

Słupsk

22 903

Szczecin

51 564

Wałbrzych

27 904

Warszawa

104 974

Wrocław

61 144

Zielona Góra

31 345

Razem

1 144 512

↓ – spadek w stosunku do 2015 roku; ↑ – wzrost o 0,1–5,0% w stosunku do 2015 roku; ↑↑ – wzrost o > 5,0% w stosunku do 2015 roku

W 2016 roku uzyskano ogółem 141 478 j. ubogoleukocytarnego koncentratu krwinek czerwonych (UKKCz), co stanowiło 12,36% wszystkich otrzymanych j. KKCz, 1538 j. napromieniowanego koncentratu krwinek czerwonych (NKKCz) – 0,13%. Ponadto, w wielu przypadkach usuwanie leukocytów i napromieniowanie stosowano łącznie, uzyskując 90 634 j. ubogoleukocytarnego napromieniowanego koncentratu krwinek czerwonych (NUKKCz) – 7,92% wszystkich j. KKCz.

Łącznie w skali kraju poddano eliminacji leukocytów 20,28% wszystkich j. KKCz (w 2014 r. – 21,28%, a w 2015 r. – 20,49%), a napromieniowaniu – 8,05% KKCz (w 2014 r. – 6,53%, a w 2015 r. – 7,32%). Szczegółowe zestawienie liczby jednostek NKKCz i UKKCz uzyskanych przez poszczególne RCKiK w 2016 roku przedstawiono w tabeli 6.

Tabela 6. Liczba jednostek ubogoleukocytarnego koncentratu krwinek czerwonych (UKKCz), napromieniowanego koncentratu krwinek czerwonych (NKKCz) i napromieniowanego ubogoleukocytarnego koncentratu krwinek czerwonych (NUKKCz) otrzymanych w poszczególnych RCKiK w 2016 roku

Table 6. Leukocyte-depleted and irradiated RBCs produced in Polish Regional Blood Centers (2016)

RCKiK

Liczba jednostek UKKCz

Liczba jednostek NKKCz

Liczba jednostek NUKKCz

Białystok

1834

0

5221

Bydgoszcz

2908

0

8034

Gdańsk

1657

14

13 785

Kalisz

8230

0

0

Katowice

22 848

0

6952

Kielce

5232

0

2036

Kraków

5399

843

5629

Lublin

585

0

7051

Łódź

1526

54

7403

Olsztyn

3475

3

2939

Opole

3347

0

373

Poznań

4404

26

8078

Racibórz

2985

3

12

Radom

948

0

0

Rzeszów

124

57

6163

Słupsk

4496

0

1516

Szczecin

1109

486

704

Wałbrzych

281

0

0

Warszawa

61 059

0

8124

Wrocław

5690

52

4820

Zielona Góra

3342

0

1794

Razem

141 478

1538

90 634

Koncentrat krwinek płytkowych

Drugim co do częstości otrzymywania komórkowym składnikiem krwi był KKP przygotowywany dwiema metodami:

  • poprzez odpowiednie odwirowanie krwi pełnej pochodzącej z tradycyjnych donacji, a w razie potrzeby połączenie kilku jednostek tak uzyskanego KKP w celu otrzymania tak zwanego koncentratu zlewanego; część RCKiK stosowało w tym celu metody zautomatyzowane;
  • metodą aferezy przy użyciu separatorów komórkowych (do celów klinicznych część uzyskanych w ten sposób jednostek KKP była dzielona na mniejsze opakowania).

W 2016 roku przygotowano ogółem 74 690 opakowań zlewanego KKP (w 2015 r. – 72 784), w tym z kożuszka leukocytarno-płytkowego metodą manualną 46 845 opakowań, natomiast metodami zautomatyzowanymi – 27 845 opakowań. Metodą aferezy uzyskano w 2016 roku 52 126 opakowań KKP, tj. 41,10% (w 2015 r. – 39,95%).

Podobnie jak w latach poprzednich, najwięcej KKP z krwi pełnej uzyskano w Poznaniu (11 830 opakowań), natomiast przy użyciu metody aferezy – w Warszawie (12 997). Odsetek KKP otrzymanego metodą aferezy różnił się znacznie w poszczególnych RCKiK – od 0,1% w Wałbrzychu do 86,84% w Warszawie i 84,53% w Białymstoku (tab. 7).

Tabela 7. Otrzymywanie koncentratu krwinek płytkowych (KKP) z krwi pełnej i metodą aferezy w 2016 roku

Table 7. PCs (from apheresis and whole blood) produced in Polish Regional Blood Centers (2016)

RCKiK

KKP (opakowania)

Zlewane (otrzymane z krwi pełnej)

Otrzymane metodą aferezy

Razem

% KKP z aferezy

Białystok

749

4093

4842

84,53

Bydgoszcz

5958

1198

7156

16,74

Gdańsk

6276

788

7064

11,16

Kalisz

1231

363

1594

22,77

Katowice

9724

6680

16 404

40,72

Kielce

3388

726

4114

17,65

Kraków

5807

3304

9111

36,26

Lublin

3070

2002

5072

39,47

Łódź

4115

795

4910

16,19

Olsztyn

3518

1227

4745

25,85

Opole

884

106

990

10,71

Poznań

11 830

3328

15 158

21,96

Racibórz

1128

557

1685

33,06

Radom

826

182

1008

18,06

Rzeszów

4019

1725

5744

30,03

Słupsk

959

330

1289

25,60

Szczecin

2020

2456

4476

54,87

Wałbrzych

1095

1

1096

0,09

Warszawa

1970

12 997

14 967

86,84

Wrocław

3939

9243

13 182

70,12

Zielona Góra

2184

25

2209

1,13

Razem

74 690

52 126

126 816

41,10

Część jednostek KKP poddawano po uzyskaniu eliminacji leukocytów i/lub napromieniowaniu. KKP uzyskane metodą aferezy przy użyciu nowoczesnych separatorów są zazwyczaj ubogoleukocytarne i nie wymagają dodatkowej preparatyki.

W 2016 roku uzyskano ogółem 48 193 opakowań ubogoleukocytarnego koncentratu krwinek płytkowych (UKKP), co stanowiło 38% wszystkich otrzymanych opakowań KKP, 3008 opakowań napromieniowanego koncentratu krwinek płytkowych (NKKP) – 2,37%. Ponadto w wielu przypadkach usuwanie leukocytów i napromieniowanie stosowano łącznie, uzyskując 73 188 opakowań ubogoleukocytarnego napromieniowanego koncentratu krwinek płytkowych (NUKKP) – 57,71%. Łącznie w skali kraju poddano eliminacji leukocytów 95,72% wszystkich otrzymanych opakowań KKP, a napromieniowaniu – 60,08% (w 2015 r. odpowiednio 95,43% i 59,36%). Szczegółowe zestawienie liczby UKKP i NKKP uzyskanych przez poszczególne RCKiK w 2016 roku przedstawiono w tabeli 8.

Tabela 8. Otrzymywanie ubogoleukocytarnego koncentratu krwinek płytkowych (UKKP) i napromieniowanego koncentratu krwinek płytkowych (NKKP) w 2016 roku

Table 8. Leukocyte-depleted and irradiated PCs produced in Polish Regional Blood Centers (2016)

RCKiK

Wytworzone KKP w sumie (opakowania)

UKKP (opakowania)

NKKP (opakowania)

NUKKP (opakowania)

Białystok

4842

0

0

4842

Bydgoszcz

7156

75

0

7 081

Gdańsk

7064

186

0

6378

Kalisz

1594

1594

0

0

Katowice

16 404

12 746

0

3658

Kielce

4114

1175

2

1576

Kraków

9111

4951

0

4160

Lublin

5072

0

0

5072

Łódź

4910

0

6

4904

Olsztyn

4745

3277

0

1468

Opole

990

965

0

25

Poznań

15 158

0

3000

12 158

Racibórz

1685

1659

0

26

Radom

1008

415

0

0

Rzeszów

5744

3373

0

2412

Słupsk

1289

354

0

922

Szczecin

4476

2752

0

1724

Wałbrzych

1096

1096

0

0

Warszawa

14 967

12 108

0

2859

Wrocław

13 182

80

0

13 102

Zielona Góra

2209

1388

0

821

Razem

126 816

48 193

3008

73 188

Część otrzymanych KKP przechowywano następnie w stanie zamrożenia (mrożony koncentrat krwinek płytkowych – MKKP). W 2016 roku zamrożono łącznie 6,1% uzyskanych jednostek KKP (5,9% zlewanych KKP, 6,4% KKP z aferezy). Zaobserwowano przy tym wzrost odsetka zamrażanych KKP w stosunku do 2015 roku (o 4,9%). Wskaźnik ten różni się znacząco w poszczególnych RCKiK – od 0% w Kaliszu i Poznaniu do 16% w Słupsku, 20% w Opolu, 52,9% w Radomiu, 62,0% w Wałbrzychu, a nawet 64,0% w Raciborzu. W 2016 roku rozmrożone MKKP stanowiły 5,73% wszystkich wydanych do użytku klinicznego jednostek KKP.

Osocze świeżo mrożone

W 2016 roku otrzymano ogółem 1 280 926 j. FFP (w 2015 r. – 1 289 021 j.). Podstawową metodą otrzymywania FFP była nadal metoda manualna, tj. pozyskiwanie osocza z krwi pełnej konserwowanej. Metodą tą uzyskano w 2016 roku 1 134 241 j. FFP, natomiast przy użyciu rzadziej stosowanej w tym celu metody aferezy uzyskano 146 685 j., czyli 11,45% całości (w roku poprzednim odpowiednio 151 135 j., czyli 11,72% całości). Jak przedstawiono w tabeli 9, odsetek FFP otrzymanego metodą aferezy był różny w poszczególnych RCKiK i wynosił od 0,11% w Warszawie do 36,99% w Kaliszu.

Tabela 9. Otrzymywanie osocza świeżo mrożonego (FFP) metodą manualną i metodą aferezy w poszczególnych RCKiK w 2016 roku (liczba jednostek)

Table 9. FFP (from whole blood and apheresis) produced in Polish Regional Blood Centers (2016)

RCKiK

Metoda manualna

Metoda aferezy

Razem

% FFP z aferezy

Białystok

60 181

31 812

91 993

34,58

Bydgoszcz

65 921

11 468

77 389

14,82

Gdańsk

59 339

2940

62 279

4,72

Kalisz

39 941

23 451

63 392

36,99

Katowice

114 785

3600

118 385

3,04

Kielce

33 766

888

34 654

2,56

Kraków

91 451

212

91 663

0,23

Lublin

46 754

14 459

61 213

23,62

Łódź

57 606

690

58 296

1,18

Olsztyn

40 964

6617

47 581

13,91

Opole

28 512

144

28 656

0,50

Poznań

84 991

7761

92 752

8,37

Racibórz

32 715

9303

42 018

22,14

Radom

20 790

2950

23 740

12,43

Rzeszów

58 773

5223

63 995

8,16

Słupsk

22 916

1007

23 923

4,21

Szczecin

50 772

6829

57 601

11,86

Wałbrzych

26 635

81

26 716

0,30

Warszawa

104 952

116

105 068

0,11

Wrocław

61 132

16 949

78 081

21,71

Zielona Góra

31 345

186

31 531

0,59

Razem

1 134 241

146 685

1 280 926

11,45

Do celów klinicznych wydano łącznie 302 831 j. FFP (23,64% pobranego osocza), czyli nieco mniej niż w 2015 roku (311 460 j. FFP, tj. 24,16%). W poszczególnych RCKiK odsetek FFP wydanego do celów klinicznych wynosił od 5,84% w RCKiK w Kaliszu do 35,25% w RCKiK w Warszawie (tab. 10).

Tabela 10. Wykorzystanie osocza świeżo mrożonego (FFP) w poszczególnych RCKiK do celów klinicznych w 2016 roku

Table 10. FFP for clinical uses in Polish Regional Blood Centers (2016)

RCKiK

Otrzymano (jednostki)

Wydano do celów klinicznych (jednostki)

% FFP wykorzystanego do celów klinicznych

Białystok

91 993

25 315

27,52

Bydgoszcz

77 389

18 910

24,43

Gdańsk

62 279

14 530

23,33

Kalisz

63 392

3699

5,84

Katowice

118 385

32 229

27,22

Kielce

34 654

7228

20,86

Kraków

91 663

22 914

25,00

Lublin

61 213

16 998

27,77

Łódź

58 296

17 236

29,57

Olsztyn

47 581

11 687

24,56

Opole

28 656

5357

18,69

Poznań

92 752

21 229

22,89

Racibórz

42 018

3998

9,51

Radom

23 740

3912

16,48

Rzeszów

63 995

11 063

17,29

Słupsk

23 923

4106

17,16

Szczecin

57 601

19 738

34,27

Wałbrzych

26 716

4711

17,63

Warszawa

105 068

37 038

35,25

Wrocław

78 081

14 440

18,49

Zielona Góra

31 531

6494

20,60

Razem

1 280 926

302 831

23,64

Koncentrat granulocytarny

Koncentrat granulocytarny w 2016 roku otrzymywano w Polsce sporadycznie (53 j.), co oznaczało dalszy spadek w porównaniu z latami poprzednimi.

Karencjonowanie i inaktywacja biologicznych czynników chorobotwórczych w labilnych składnikach krwi

W Polsce do celów klinicznych przeznacza się wyłącznie FFP i krioprecypitat poddane karencji[1] lub inaktywacji biologicznych czynników chorobotwórczych. W 2016 roku z 12 RCKiK posiadających system do inaktywacji biologicznych czynników chorobotwórczych w składnikach krwi, jedno RCKiK w ogóle nie wykonywało procesu inaktywacji, 4 RCKiK poddały inaktywacji 2–3% otrzymanego osocza, 4 RCKiK – 4–5% otrzymanego osocza, natomiast w pozostałych 3 RCKiK odsetek osocza poddanego inaktywacji nie przekraczał 1% (0,18–0,59%).

Podobnie jak w roku poprzednim, wydano do celów klinicznych około 90% karencjonowanych jednostek FFP i 99% karencjonowanych jednostek krioprecypitatu. Wydano również do szpitali 10,04% j. FFP i 1% j. krioprecypitatu po inaktywacji biologicznych czynników chorobotwórczych (krioprecypitat tylko w RCKiK w Warszawie).

W RCKiK w Warszawie, a na niewielką skalę również w Kielcach, Łodzi i Wrocławiu stosowano ponadto inaktywację czynników chorobotwórczych w KKP. Wobec wszystkich wydanych do celów klinicznych jednostek KKP zastosowano metodę z ryboflawiną. W skali kraju w 2016 roku oznaczało to poddanie inaktywacji łącznie 10,52% opakowań KKP wydanych do celów klinicznych (w 2015 r. – 11,47%). Odsetek jednostek FFP, krioprecypitatu oraz opakowań KKP wydanych do celów klinicznych po inaktywacji biologicznych czynników chorobotwórczych w roku 2016 przedstawiono w tabeli 11.

Tabela 11. Odsetek jednostek FFP, krioprecypitatu oraz opakowań KKP wydanych do celów klinicznych po inaktywacji biologicznych czynników chorobotwórczych w 2016 roku

Table 11. Pathogen inactivated FFP (%), Cryoprecipitate (%) and PCs (%) issued for clinical use in 2016

RCKiK

% FFP (j.)

% Krioprecypitatu (j.)

% KKP (op.)

Białystok

17,49

0

0

Bydgoszcz

6,11

0

0

Gdańsk

1,05

0

0

Kalisz

0,00

0

0

Katowice

0,74

0

0

Kielce

0,00

0

2,83

Kraków

0,00

0

0

Lublin

1,48

0

0

Łódź

2,07

0

2,42

Olsztyn

0,00

0

0

Opole

0,00

0

0

Poznań

8,29

0

0

Racibórz

17,96

0

0

Radom

0,00

0

0

Rzeszów

20,64

0

0

Słupsk

0,00

0

0

Szczecin

0,00

0

0

Wałbrzych

0,00

0

0

Warszawa

50,33

5,88

98,16

Wrocław

2,82

0

0,30

Zielona Góra

0,00

0

0

Razem

10,04

1,00

10,52

Zniszczenia krwi i jej składników

W 2016 roku zniszczono łącznie 119 184 jednostek krwi i jej składników, w tym 14 117 j. krwi pełnej konserwowanej (KPK), 32 060 j. KKCz, 66 413 j. FFP, 1325 opakowań KKP z aferezy oraz 5270 opakowań KKP otrzymanego z krwi pełnej.

Podstawowe przyczyny zniszczeń składników krwi to:

  • przeterminowanie;
  • dodatnie wyniki testów wirusologicznych lub w kierunku zakażenia kiłą, wdrożenie procedury look-back (dalej określane łącznie jako „czynniki zakaźne”);
  • inne przyczyny, w tym:
  • nieprawidłowy wynik kontroli wizualnej;
  • nieprawidłowa objętość;
  • nieprawidłowe wyniki badań serologicznych;
  • inne, w tym nieprawidłowo wykonane procedury, dyskwalifikacja lekarska, uszkodzenie mechaniczne, samodyskwalifikacja dawcy.

Szczegółowe zestawienie liczby składników krwi zniszczonych w poszczególnych RCKiK w 2016 roku przedstawiono w tabeli 12, natomiast przyczyny zniszczeń składników krwi w RCKiK w 2016 roku w tabeli 13.

Tabela 12. Składniki krwi zniszczone w poszczególnych RCKiK w 2016 roku

Table 12. Wastage of blood components in Polish Regional Blood Centers (2016)

KPK

KKCz

KKP (opakowania)

FFP

Zlewane (otrzymane z krwi pełnej)

Otrzymane metodą aferezy

Białystok

581

996

16

46

1912

Bydgoszcz

462

780

280

73

3912

Gdańsk

927

774

306

18

2328

Kalisz

204

2018

534

2

1073

Katowice

1696

2808

649

197

4464

Kielce

51

2224

666

37

1682

Kraków

594

1894

214

40,5

17 419

Lublin

782

1210

72

61

2065

Łódź

1349

2487

284

58

3990

Olsztyn

167

1805

183

77

1942

Opole

368

471

73

7

1491

Poznań

1493

2923

816

119

2962

Racibórz

156

1608

90

16

987

Radom

225

556

209

2

898

Rzeszów

629

1803

379

70

1800

Słupsk

383

340

58

11

435

Szczecin

356

1643

147

83

3469

Wałbrzych

333

1048

67

2

663

Warszawa

1978

2407

68

262

9411

Wrocław

1073

1880

122

143

2977

Zielona Góra

310

387

37

0

534

Razem

14 117

32 060

5270

1325

66 413

Tabela 13. Przyczyny zniszczeń składników krwi w RCKiK w 2016 roku

Table 13. Reasons for blood components wastage in Polish Regional Blood Centers (2016)

Przyczyna zniszczenia

KPK

KKCz

KKP z krwi pełnej

KKP z aferezy

FFP

Przeterminowanie

0

10 991

3150

463

964

Dodatnie wyniki testów wirusologicznych lub w kierunku zakażenia kiłą, wdrożenie procedury look-back

34

2862

267

36

4262

Inne przyczyny, w tym:

• nieprawidłowy wynik kontroli wizualnej

• nieprawidłowa objętość

• nieprawidłowe wyniki badań serologicznych

• nieprawidłowo wykonane procedury, dyskwalifikacja lekarska, uszkodzenie mechaniczne, samodyskwalifikacja dawcy i inne

14 083

18 207

1853

826

61 187

Razem

14 117

32 060

5270

1325

66 413

Dyskusja

Zapewnienie wystarczającego zaopatrzenia w bezpieczne składniki krwi do przetoczeń oraz dostarczenia materiału wyjściowego do wytwarzania produktów krwiopochodnych stanowi na całym świecie podstawowy cel działania współczesnej służby krwi, a także istotny warunek sprawnego funkcjonowania opieki zdrowotnej. Czynnikiem decydującym jest tu dobra wola, a w rezultacie dostateczna liczba honorowych krwiodawców, na co wskazują między innymi raporty Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, World Health Organization) [2–3].

Jak wynika z danych przedstawionych w niniejszej pracy, liczba osób oddających krew w polskich RCKiK była w 2016 roku niższa niż w 2015 roku (odpowiednio 596 100 i 604 797 osób). Była to ponadto liczba najniższa od kilku lat (2010 r. – 608 066 dawców, 2011 r. – 608 590, 2012 r. – 608 663). Należy jednak wziąć pod uwagę, że w ostatnich latach utrzymuje się tendencja spadkowa liczby ludności znajdującej się w przedziale wiekowym 18–65 lat, z którego rekrutują się potencjalni krwiodawcy. Według danych zawartych w odpowiednich wydaniach Rocznika Demograficznego, liczba ta wynosiła zgodnie z szacunkami na dzień 31 grudnia 2011 roku 26 460 477 osób, natomiast 31 grudnia 2015 roku – już tylko 25 947 623 [4–5]. W ciągu kilku lat liczba ludności w omawianej grupie wiekowej zmniejszyła się zatem o przeszło pół miliona, co zapewne nie pozostaje bez wpływu na liczbę aktywnych krwiodawców.

W krajach należących do Rady Europy średni wskaźnik liczby krwiodawców w przeliczeniu na 1000 mieszkańców obniżył się w latach 2008–2011 z 29,0 do 25,0 [6]. W Polsce w 2016 roku analogiczna wartość wynosiła 15,51 (w 2015 r. – 15,72).

Oprócz zjawisk demograficznych na malejącą liczbę krwiodawców mogą wpływać takie czynniki trudne do wyeliminowania, jak: brak okazji do oddania krwi czy względy ekonomiczne, a także okresowo występujące epidemie chorób oraz pobyty dawców za granicą i związane z tym ryzyko zakażenia występującymi w niektórych regionach chorobami, na przykład malarią czy wirusem gorączki Zachodniego Nilu. Duży problem stanowią również nowo pojawiające się choroby zakaźne [7–8].

W 2016 roku wygasała już epidemia gorączki krwotocznej Ebola w Afryce Zachodniej, 8 sierpnia 2014 roku uznana przez WHO za zagrożenie o międzynarodowym zasięgu (PHEIC, Public Health Emergency of International Concern) [9]. Zakończenie epidemii ogłoszono w Gwinei 29 grudnia 2015 roku, Liberii – 14 stycznia 2016 roku, Sierra Leone – 17 marca 2016 roku, w Kongo – 2 lipca 2017 roku [10].

Utrzymywały się natomiast obawy w związku z epidemią zakażeń wirusem Zika (ZIKV), dotyczącą głównie Ameryki Południowej. Pojawiały się miedzy innymi doniesienia wiążące infekcję ZIKV u ciężarnej z wrodzonym małogłowiem, a także publikacje łączące ZIKV z zespołem Guillaina-Barrégo [11–12]. Zagrożenie ZIKV uznano za problem w skali globalnej na początku 2016 roku [13–14].

Ważnym czynnikiem rzutującym na liczbę krwiodawców jest stan zdrowotny społeczeństwa, przy czym, jak wspomniano powyżej, najczęstszą przyczyną dyskwalifikacji krwiodawców jest wciąż obniżone stężenie hemoglobiny (84 687 przypadków dyskwalifikacji, w roku poprzedzającym – 86 250).

Liczba dawców autologicznych w 2016 roku wynosiła 679 osób, podobnie jak w 2015 roku (677 osób), była zatem nadal niewielka. Zmniejszenie zainteresowania zastosowaniem donacji autologicznej opisano już w wielu krajach, jakkolwiek nie można wykluczyć ponownego wzrostu zainteresowania tą metodą donacji wraz z szerszym zastosowaniem zasad PBM [15]. Zgodnie z aktualnymi tendencjami, zastosowanie autotransfuzji rozważa się głównie w przypadkach, gdy ma ona istotną przewagę nad transfuzjami krwi allogenicznej, oraz gdy prawdopodobieństwo potrzeby przetoczenia jest wysokie [16].

W 2016 roku całkowita liczba donacji krwi i jej składników wynosiła 1 243 454, w tym 1 162 370 donacji krwi pełnej, nastąpił zatem niewielki spadek w porównaniu z 2015 rokiem (odpowiednio 1 246 403 donacji i 1 162 620 donacji krwi pełnej). Zmniejszyła się również liczba donacji metodą aferezy osocza (z 44 454 do 42 557) i KKP (z 25 631 do 24 250), wzrosła natomiast liczba donacji łącznie KKP i osocza (z 13 472 do 14 204).

W celu ułatwienia i usprawniania oddawania krwi organizuje się ekipy wyjazdowe, a także stosuje pobieranie składników krwi metodami zautomatyzowanymi. Liczba organizowanych przez polskie RCKiK ekip wyjazdowych w 2016 roku wzrosła nieznacznie w porównaniu z rokiem poprzedzającym – z 13 139 do 13 228. W tym celu wykorzystywano między innymi autobusy do pobierania krwi, zakupione w ramach programu zdrowotnego „Zapewnienie samowystarczalności Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie krwi, jej składników i produktów krwiopochodnych” (okres realizacji: lata 2009–2014) [17]. Odsetek donacji krwi pełnej pobieranych podczas ekip wyjazdowych, który w ostatnich latach stopniowo wzrastał, w 2016 roku uległ jednak obniżeniu. I tak w 2016 roku wynosił on 26,62%, podczas gdy w 2015 roku – 27,20%. Podobnie jak w latach poprzednich, w 2016 roku głównym miejscem pobrań pozostawały OT, w których wykonano – podobnie jak w 2015 roku – około 46% wszystkich donacji krwi pełnej. Wynika to zapewne z przyzwyczajeń krwiodawców, oddających do tej pory krew w OT. Nie jest to jednak zjawisko korzystne, ponieważ obowiązujące obecnie wysokie standardy uzyskiwania składników krwi do celów klinicznych wymagają zwiększania centralizacji działań służby krwi. Nie sprzyja to funkcjonowaniu małych oddziałów terenowych.

Zautomatyzowane metody donacji (afereza) w Polsce są stosowane nadal w stosunkowo niewielkim zakresie, a co więcej, jak wspomniano powyżej, liczba donacji przy wykorzystaniu większości metod aferezy uległa w 2016 roku zmniejszeniu. Aferezę stosowano przede wszystkim w celu pobierania KKP (niekiedy jednocześnie z donacją osocza) i metodą tą otrzymano 41,10% opakowań KKP i samego osocza (11,45% FFP pozyskano metodą aferezy). Inne składniki krwi, to jest KKCz i koncentrat granulocytarny, pobierano metodą aferezy tylko sporadycznie.

Obserwowane okresowo braki krwi i jej składników do użytku klinicznego mogą być w pewnym stopniu spowodowane brakiem szybkiej wymiany danych pomiędzy jednostkami służby krwi na temat stanu zapasów magazynowych i dostępności krwiodawców. Prawidłowy nadzór nad gospodarką krwią i bezpieczeństwem jej stosowania może utrudniać również obserwowane dość często w ubiegłych latach zjawisko bezpośredniego zaopatrywania się przez podmioty lecznicze w składniki krwi jednocześnie w różnych centrach krwiodawstwa. Jednak obecnie, zgodnie z aktualnymi zapisami Ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o publicznej służbie krwi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1371), wydawanie krwi i jej składników podmiotom leczniczym realizuje właściwa jednostka organizacyjna publicznej służby krwi.

Zapotrzebowanie na składniki krwi jest uzależnione od wielu czynników – zarówno od indywidualnych uwarunkowań klinicznych, jak i od subiektywnej oceny lekarza; nie bez znaczenia są również czynniki ekonomiczne.

W 2016 roku wydano do celów klinicznych 29,99 j. KKCz w przeliczeniu na 1000 mieszkańców (w 2015 r. – 29,87 j., 2014 r. – 29,3 j., 2013 r. – 29,4 j., w 2012 r. – 28,9 j., a w 2011 r. – około 28,7 j.) [4, 18–20]. Po kilkuletnim okresie szybkiego wzrostu zapotrzebowania (w 2005 r. wskaźnik ten wynosił 23,7) różnice obserwowane w kolejnych latach są więc obecnie niewielkie. Nadal zużycie KKCz jest wyraźnie mniejsze niż w niektórych innych krajach europejskich – na przykład w 2011 ro-ku wykorzystanie KKCz w 32 krajach Rady Europy wyniosło średnio 37 j./1000 mieszkańców [6].

Liczba jednostek FFP wydawanych w 2016 roku do celów klinicznych wyniosła 302 831 i po raz kolejny uległa zmniejszeniu w porównaniu z latami poprzedzającymi (w latach 2015 i 2014 wynosiła odpowiednio 311 460 i 316 164 j.). Stosunek liczby wydanych jednostek KKCz do FFP wynosił natomiast w 2016 roku w przybliżeniu 3,56 (w 2015 r. – 3,45, w 2014 r. – 3,31). Obserwacje te mogą wskazywać na postępujący spadek częstości stosowania FFP w stosunku do KKCz. Wskaźnik KKCz/FFP o wyżej podanej wartości nadal jednak jest wyższy niż w wielu krajach Europy [6]. Może to wynikać z mniejszego w Polsce, jak to wspomniano powyżej, zużycia KKCz, prawdopodobnie jednak nie bez znaczenia jest również skłonność lekarzy do stosowania FFP nie zawsze zgodnie z bardzo obecnie ograniczonymi wskazaniami [21–22].

Dodatkowe metody preparatyki (usuwanie leukocytów, napromieniowanie) mające na celu przede wszystkim zapobieganie powikłaniom poprzetoczeniowym stosowano znacznie częściej w stosunku do KKP (38,0% UKKP, 2,37% NKKP i 57,71% NUKKP) niż KKCz (12,36% UKKCz, 0,13% NKKCz i 7,92% NUKKCz). W przypadku KKCz pozyskanie składnika ubogoleukocytarnego wymaga jednak dodatkowej preparatyki, natomiast w przypadku KKP z aferezy przy użyciu nowoczesnych separatorów komórkowych eliminacja leukocytów następuje nieraz już na etapie pobierania koncentratu od dawcy. Niektóre zautomatyzowane metody uzyskiwania KKP z kożuszka leukocytarno-płytkowego umożliwiają również jednoczesną eliminację leukocytów, jednak koszt takiej preparatyki jest nadal stosunkowo wysoki w porównaniu z metodami manualnymi. Ze względu na konieczność zachowania wysokich parametrów jakości niezbędna jest standaryzacja metod otrzymywania składników krwi.

Większość RCKiK otrzymuje obecnie wyłącznie albo prawie wyłącznie ubogoleukocytarne koncentraty krwinek płytkowych (tab. 8). Jak wspomniano powyżej, ubogoleukocytarne koncentraty krwinek płytkowych (łącznie UKKP i NUKKP) stanowiły w skali kraju ponad 95% wszystkich otrzymanych KKP. Powszechna leukoredukcja stosowana jest obecnie w wielu krajach, jakkolwiek jej zasadność pozostaje przedmiotem dyskusji [23].

Wątpliwości budzi natomiast liczba jednostek KKP zamrażanych przez niektóre RCKiK. Jak wspomniano powyżej, w 2016 roku zaobserwowano wzrost odsetka zamrażanych KKP o 4,9% w stosunku do 2015 roku. W skali kraju jest to odsetek dopuszczalny. Należy jednak wziąć pod uwagę fakt, że MKKP można stosować jedynie w wyjątkowych przypadkach, dlatego też zamrażanie powyżej 10% otrzymywanych KKP nie jest zazwyczaj wskazane. Należy przy tym podkreślić, że zamrażanie i rozmrażanie wpływa negatywnie na parametry jakościowe krwinek płytkowych, a w konsekwencji na ich skuteczność kliniczną. Skala zamrażania KKP w centrach, które nie zaopatrują dużych ośrodków klinicznych, może wskazywać na konieczność poprawy współpracy pomiędzy RCKiK a szpitalami w zakresie prawidłowej gospodarki krwią i jej składnikami.

Zniszczenia części pobranej krwi i jej składników są czynnikiem przyczyniającym się do zubożenia ich zasobów i w miarę możności należy dążyć do ich ograniczenia. Najczęstszymi przyczynami zniszczeń były, podobnie jak w latach poprzednich, tak zwane „inne przyczyny”, a w szczególności:

  • nieprawidłowy wynik kontroli wizualnej;
  • nieprawidłowa objętość;
  • nieprawidłowe wyniki badań serologicznych;
  • nieprawidłowo wykonane procedury, dyskwalifikacja lekarska, uszkodzenie mechaniczne, samodyskwalifikacja dawcy i inne.

Zapewne przynajmniej części z tych zniszczeń można by uniknąć dzięki doskonaleniu i przestrzeganiu odpowiednich procedur. Natomiast znacznie rzadszą przyczyną zniszczeń było przeterminowanie lub dodatnie wyniki badań na obecność markerów chorób zakaźnych (tab. 12).

Po przeanalizowaniu danych dotyczących karencji i inaktywacji biologicznych czynników chorobotwórczych w FFP i krioprecypitacie stwierdzono, że podstawową metodą stosowaną w celu zwiększenia bezpieczeństwa składników krwi jest karencjonowanie. Podobnie jak w latach ubiegłych większość RCKiK nie wykorzystuje nadal zainstalowanych iluminatorów (system Mirasol PRT – 28 iluminatorów, system Theraflex MB Plasma – 12 iluminatorów), co wynika w dużej mierze z braku zamówień na FFP, krioprecypitat i KKP poddane inaktywacji biologicznych czynników chorobotwórczych. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy może być duża liczba jednostek FFP poddanego karencji oraz niedostateczna wiedza lekarzy z zakresu stosowania inaktywowanych składników krwi. Wydaje się, że liczba szkoleń dla lekarzy, w których tematem jest inaktywacja, nadal jest niewystarczająca. Należy zatem rozważyć potrzebę zorganizowania dodatkowych szkoleń dotyczących samego procesu inaktywacji biologicznych czynników chorobotwórczych w składnikach krwi, profilu bezpieczeństwa inaktywowanego FFP, inaktywowanego krioprecypitatu i inaktywowanych KKP oraz warunków ich przechowywania. Należy przy tym zwrócić uwagę na fakt, że inaktywacja to procedura zwiększająca bezpieczeństwo przetoczeń w większym stopniu niż karencjonowanie, ponieważ jest skuteczna w stosunku do szerokiego spektrum czynników zakaźnych.

Wnioski

W artykule przedstawiono podstawowe aspekty działalności polskiej służby krwi w 2016 roku, a także wybrane tendencje zmian obserwowane w kolejnych latach. Poczynione w niniejszym opracowaniu obserwacje mogą służyć, jako punkt wyjścia do analizy zagadnień związanych z funkcjonowaniem jednostek organizacyjnych polskiej służby krwi, do porównania doświadczeń oraz oceny stosowanych metod działania w celu wypracowania optymalnych rozwiązań na przyszłość. Podobne przeglądy danych dotyczących donacji krwi i jej składników są dokonywane systematycznie w innych krajach, między innymi w Stanach Zjednoczonych [24–25].

Aktualne problemy krwiodawstwa i krwiolecznictwa

Obserwowane w krajach wysoko rozwiniętych zjawiska demograficzne, to jest starzenie się społeczeństw, a także migracyjne, generujące możliwość pojawienia się nowych chorób, których występowanie było ograniczone do innych obszarów geograficznych i klimatycznych, każą z pewnym niepokojem patrzeć na stan zasobów krwi przeznaczonych dla lecznictwa [26]. Możliwe jest podjęcie działań w dwóch kierunkach. Pierwszym jest dążenie do zachowania niezmniejszonej liczby dawców przez poszerzenie liczby osób, które mogą oddawać krew, to jest dopuszczenie do krwiodawstwa osób, które były dotychczas dyskwalifikowane z powodu na przykład rozpoznawanych zaburzeń genetycznych niewpływających na jakość krwi, bądź utrzymania możliwości oddawania krwi na niezmniejszonym poziomie w ramach już istniejącej ich puli. Pierwsze działanie dotyczy osób z rozpoznawaną hemochromatozą pierwotną, leczoną przy użyciu krwioupustów, bez obecności zmian narządowych [27]. Z kolei w sferze drugiego działania leży bardziej aktywne przeciwdziałanie występowaniu najczęstszej przyczyny dyskwalifikacji dawców, to jest niedokrwistości [28–31]. Wprowadzenie na szeroką skalę celowanej suplementacji żelazem u osób z jego niedoborem, a jeszcze przed wystąpieniem niedokrwistości okazało się skutecznym działaniem profilaktycznym pozwalającym na utrzymanie niezmniejszonej liczby dawców. Generowanie niedokrwistości u krwiodawców wskutek wykonywanych donacji jest zjawiskiem, które powinno wymuszać bardziej aktywne podejście wynikające z zasady, a właściwie obowiązku lekarskiego – primum non nocere. Należy zatem dążyć do stworzenia programów monitorowania wskaźników gospodarki żelaza w ustroju i jej profilaktyki w postaci suplementacji żelaza. Utworzenie programu suplementacji żelaza będzie oczywiście wymagało zmian organizacyjnych i legislacyjnych, ale, jak pokazują przykłady innych krajów, jest to zadanie absolutnie możliwe do przeprowadzenia i to w oparciu o centra krwiodawstwa i krwiolecznictwa [31].

Drugim kierunkiem działań powinno być dążenie do optymalizacji leczenia krwią. Jak pokazują przykłady innych krajów, możliwe jest istotne zmniejszenie liczby przetoczeń krwi przede wszystkim poprzez wdrożenie programów zarządzania krwią pacjenta (PBM, patient blood management) [32]. W ciągu ostatnich 10 lat trendy takie uwidoczniły się między innymi w Holandii i Stanach Zjednoczonych [25, 33]. Były one wynikiem różnych działań. W ich zakres weszły zarówno bardziej rygorystyczne przestrzeganie wskazań do przetaczania składników krwi, jak i zapobieganie niepotrzebnej utracie krwi, na przykład wskutek nadmiernych pobrań do badań laboratoryjnych czy na drodze bardziej skutecznego kontrolowania hemostazy w czasie zabiegów operacyjnych lub wskutek wykrywania i leczenia niedokrwistości jeszcze przed zabiegiem operacyjnym [32–35]. Ważna jest także intensyfikacja działań zapobiegających nadmiernym stratom i zniszczeniom krwi [36]. Nowego przemyślenia wymaga również propagowane obecnie podejście przyjmujące przetaczanie jednej jednostki krwi („one unit policy”) jako już skutecznej w leczeniu niedokrwistości. Przykłady krajów, w których doszło do zmniejszenia przetaczania krwi, wskazują, jak ważna jest edukacja personelu leczącego krwią, a także wprowadzenie bieżącego monitorowania przetaczanej krwi [37]. Dużą rolę odgrywa w tym elektronizacja zamówień na przetoczenia składników krwi i bieżąca kontrola wskazań do przetaczania [38]. Wszystkie działania zmierzające do optymalizacji leczenia krwią na terenie szpitala leżą w zakresie zadań szpitalnych komitetów transfuzjologicznych [39]. Dlatego też aktywizacja ich działania będzie miała bardzo duże znaczenie dla wprowadzenia racjonalnego leczenia krwią w naszym kraju.

Podziękowanie

Autorzy składają podziękowanie Narodowemu Centrum Krwi oraz Regionalnym Centrom Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa za udostępnienie i pomoc w opracowaniu danych wykorzystanych w niniejszej pracy.

Piśmiennictwo

1. Ustawa z dnia 22 sierpnia 1997 r. o publicznej służbie krwi. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1371).

2. WHO Expert Group. Expert Consensus Statement on achieving self-sufficiency in safe blood and blood products, based on voluntary non-remunerated blood donation (VNRBD). Vox Sang. 2012; 103(4): 337–342, doi: 10.1111/j.1423-0410.2012.01630.x, indexed in Pubmed: 22690746.

3. World Health Organization. Towards Self-Sufficiency in Safe Blood and Blood Products based on Voluntary Non-Remunerated Donation. Global Status. ; 2013.

4. Główny Urząd Statystyczny, Komitet Redakcyjny. Rocznik demograficzny. ; 2012.

5. Główny Urząd Statystyczny, Komitet Redakcyjny. Rocznik demograficzny. ; 2016.

6. Pogłód R, Rosiek A, Grabarczyk P, et al. Charakterystyka podstawowych wskaźników dotyczących krwiodawstwa i krwiolecznictwa w Europie - aktualne wyzwania i działania. Journal of Transfusion Medicine. 2015; 8(2): 60–77.

7. Stramer SL, Hollinger FB, Katz LM, et al. Emerging infectious disease agents and their potential threat to transfusion safety. Transfusion. 2009; 49 Suppl 2: 1S–29S, doi: 10.1111/j.1537-2995.2009.02279.x, indexed in Pubmed: 19686562.

8. Rabel PO, Planitzer CB, Farcet MR, et al. Increasing West Nile virus antibody titres in central European plasma donors from 2006 to 2010. Eurosurveillance. 2011; 16(10), doi: 10.2807//ese.16.10.19812-en.

9. European Centre for Disease Prevention and Control. Ebola outbreak in West Africa (2013-2016). http://ecdc europa eu/en/healthtopics/ebola_marburg_fevers/pages/ebola-outbreak-west-africa aspx [Online. ; 28: 11.

10. WHO Africa. Ebola Virus Disease. http://www.afro.who.int/health-topics/ebola-virus-disease. [online]; data pobrania: 20.11.2017. [Online].

11. Soares de Araújo JS, Regis CT, Gomes RG, et al. Microcephaly in north-east Brazil: a retrospective study on neonates born between 2012 and 2015. Bull World Health Organ. 2016; 94(11): 835–840, doi: 10.2471/BLT.16.170639, indexed in Pubmed: 27821886.

12. Musso D, Nilles EJ, Cao-Lormeau VM. Rapid spread of emerging Zika virus in the Pacific area. Clin Microbiol Infect. 2014; 20(10): O595–O596, doi: 10.1111/1469-0691.12707, indexed in Pubmed: 24909208.

13. WHO statement 1 February 2016 . WHO statement on the first meeting of the International Health Regulations (IHR 2005) Emergency Committee on Zika virus and observed increase in neurological disorders and neonatal malformations. http://www who int//mediacentre/news/statements/2016/1st-emergency-committee-zika/en/ [Online. 2005; 28: 11.

14. European Centre for Disease Prevention and Control. RAPID RISK ASSESSMENT. Zika virus disease epidemic. Tenth update, 4 April 2017. https://ecdc.europa.eu/en/publications-data/rapid-risk-assessment-zika-virus-disease-epidemic-10th-update-4-april-2017. [online]; data pobrania: 20.11.2017. [Online].

15. Vassallo R, Goldman M, Germain M, et al. BEST Collaborative. Preoperative Autologous Blood Donation: Waning Indications in an Era of Improved Blood Safety. Transfus Med Rev. 2015; 29(4): 268–275, doi: 10.1016/j.tmrv.2015.04.001, indexed in Pubmed: 26006319.

16. European Directorate for the Quality of Medicines and HealthCare (EDQM). Guide to the preparation, use and quality assurance of blood components: recommendation No. R (95) 15, wyd.; 19: 2017.

17. Program zdrowotny. „Zapewnienie samowystarczalności Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie krwi, jej składników i produktów krwiopochodnych”. http://www2.mz.gov.pl/wwwfiles/ma_struktura/docs/program_nck_samowystar_05082010.pdf. [Online] [Zacytowano: 28 11. ; 2014.

18. Główny Urząd Statystyczny, Komitet Redakcyjny. Rocznik demograficzny. ; 2013.

19. Główny Urząd Statystyczny, Komitet Redakcyjny. Rocznik demograficzny. ; 2014.

20. Główny Urząd Statystyczny, Komitet Redakcyjny. Rocznik demograficzny. ; 2015.

21. NICE. Blood transfusion. NICE guideline. Published: 18 November 2015. nice.org.uk/guidance/ng24. [Online] [Zacytowano: 03 03. ; 2016.

22. Klein AA, Arnold P, Bingham RM, et al. AAGBI guidelines: the use of blood components and their alternatives 2016. Anaesthesia. 2016; 71(7): 829–842, doi: 10.1111/anae.13489, indexed in Pubmed: 27062274.

23. Simancas-Racines D, Osorio D, Martí-Carvajal AJ, et al. Leukoreduction for the prevention of adverse reactions from allogeneic blood transfusion. Cochrane Database Syst Rev. 2015(12): CD009745, doi: 10.1002/14651858.CD009745.pub2, indexed in Pubmed: 26633306.

24. Whitaker B, Rajbhandary S, Kleinman S, et al. Trends in United States blood collection and transfusion: results from the 2013 AABB Blood Collection, Utilization, and Patient Blood Management Survey. Transfusion. 2016; 56(9): 2173–2183, doi: 10.1111/trf.13676, indexed in Pubmed: 27301995.

25. Ellingson KD, Sapiano MRP, Haass KA, et al. Continued decline in blood collection and transfusion in the United States-2015. Transfusion. 2017; 57 Suppl 2: 1588–1598, doi: 10.1111/trf.14165, indexed in Pubmed: 28591469.

26. Angheben A, Boix L, Buonfrate D, et al. Chagas disease and transfusion medicine: a perspective from non-endemic countries. Blood Transfus. 2015; 13(4): 540–550, doi: 10.2450/2015.0040-15, indexed in Pubmed: 26513769.

27. Leitman SF. Hemochromatosis: the new blood donor. Hematology Am Soc Hematol Educ Program. 2013; 2013: 645–650, doi: 10.1182/asheducation-2013.1.645, indexed in Pubmed: 24319245.

28. Rosiek A, Tomaszewska A, Lachert E, et al. Obniżone stężenie hemoglobiny najczęstszą przyczyną dyskwalifikacji krwiodawców na terenie polski. Acta Haematologica Polonica. 2015; 46: 24, doi: 10.1016/j.achaem.2015.07.044.

29. Goldman M, Magnussen K, Gorlin J, et al. International Forum regarding practices related to donor haemoglobin and iron. Vox Sang. 2016; 111(4): 449–455, doi: 10.1111/vox.12431, indexed in Pubmed: 27564140.

30. Vuk T, Magnussen K, De Kort W, et al. International forum: an investigation of iron status in blood donors. Blood Transfus. 2016 [Epub ahead of print]; 15(1): 20–41, doi: 10.2450/2016.0101-16, indexed in Pubmed: 27643753.

31. Magnussen K, Ladelund S. Handling low hemoglobin and iron deficiency in a blood donor population: 2 years’ experience. Transfusion. 2015; 55(10): 2473–2478, doi: 10.1111/trf.13152, indexed in Pubmed: 25988343.

32. Farmer S, Trentino K, Hofmann A, et al. A Programmatic Approach to Patient Blood Management – Reducing Transfusions and Improving Patient Outcomes. The Open Anesthesiology Journal. 2015; 9(1): 6–16, doi: 10.2174/1874321801509010006.

33. van Ho, Koopman MMW, Koffijberg H, et al. Historical time trends in red blood cell usage in the Netherlands. International Journal of Clinical Transfusion Medicine. 2016; 4: 67–77.

34. Vincent J. Anemia and Blood Transfusion in Critically Ill Patients. JAMA. 2002; 288(12): 1499, doi: 10.1001/jama.288.12.1499.

35. Shander A. Preoperative anemia and its management. Transfusion and Apheresis Science. 2014; 50(1): 13–15, doi: 10.1016/j.transci.2013.12.006.

36. Heitmiller ES, Hill RB, Marshall CE, et al. Blood wastage reduction using Lean Sigma methodology. Transfusion. 2010; 50(9): 1887–1896, doi: 10.1111/j.1537-2995.2010.02679.x, indexed in Pubmed: 20456700.

37. Liumbruno GM, Rafanelli D. Appropriateness of blood transfusion and physicians’ education: a continuous challenge for Hospital Transfusion Committees? Blood Transfus. 2012; 10(1): 1–3, doi: 10.2450/2011.0056-11, indexed in Pubmed: 22044957.

38. Ansari S, Szallasi A. Blood management by transfusion triggers: when less is more. Blood Transfus. 2012; 10(1): 28–33, doi: 10.2450/2011.0108-10, indexed in Pubmed: 21839021.

39. Yazer M, Lozano M, Fung M, et al. An international survey on the role of the hospital transfusion committee. Transfusion. 2017; 57(5): 1280–1287, doi: 10.1111/trf.14033.

[1] Karencjonowanie FFP i krioprecypitatu polega na przechowywaniu składników krwi przez co najmniej 16 tygodni od dnia donacji, a następnie sprawdzeniu wyników markerów czynników zakaźnych u dawcy (eliminacja „okienka diagnostycznego”). Za karencjonowane uznaje się składniki krwi pochodzące od dawcy, dla którego w co najmniej dwóch badaniach uzyskano ujemne wyniki badań markerów: HIV, zapalenia wątroby typu B i C oraz krętka kiły.

Important: This website uses cookies. More >>

The cookies allow us to identify your computer and find out details about your last visit. They remembering whether you've visited the site before, so that you remain logged in - or to help us work out how many new website visitors we get each month. Most internet browsers accept cookies automatically, but you can change the settings of your browser to erase cookies or prevent automatic acceptance if you prefer.

Czasopismo Journal of Transfusion Medicine dostęne jest również w Ikamed - księgarnia medyczna

Wydawcą serwisu jest Via Medica sp. z o.o. sp. komandytowa, ul. Świętokrzyska 73, 80–180 Gdańsk

tel.:+48 58 320 94 94, faks:+48 58 320 94 60, e-mail: viamedica@viamedica.pl