Diabetologia kliniczna

Zuzanna Kwissa-Gajewska, Aleksandra Kroemeke

Katedra Psychologii Zdrowia, Wydział Psychologii, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w Warszawie

Różnice płciowe w przystosowaniu
do insulinoterapii u chorych na cukrzycę typu 2

Gender differences in adaptation to insulin therapy in type 2 diabetes

Adres do korespondencji:
dr n. hum. Zuzanna Kwissa-Gajewska
Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej
ul. Chodakowska 19/31, 03–815 Warszawa
Tel.: 605 769 924
e-mail: zkwissa@swps.edu.pl
Diabetologia Kliniczna 2013, tom 2, 4, 115–119
Copyright © 2013 Via Medica
Nadesłano: 13.03.2013 Przyjęto do druku: 17.06.2013

STRESZCZENIE

Wstęp: Celem badania było określenie istotnych różnic międzypłciowych w zakresie oceny poznawczej, strategii radzenia sobie oraz emocji pojawiających się w reakcji na wprowadzenie insulinoterapii u chorych z cukrzycą typu 2.

Materiał i metody: Badaniami kwestionariuszowymi objęto 278 osób (K = 148, M = 130), które miesiąc wcześniej rozpoczęły insulinoterapię. Zastosowano kwestionariusze KOS (ocena poznawcza), CHIP (strategie radzenia sobie z chorobą) oraz PANAS (negatywne i pozytywne emocje).

Wyniki: Wykazano istotne znaczenie płci dla oceny zmiany leczenia i zachowań podejmowanych w jej obliczu. Kobiety istotnie częściej postrzegały insulinoterapię w kategoriach zagrożenia, podejmowały działania ukierunkowane na poradzenie sobie z chorobą oraz regulujące emocje. Nie odnotowano różnic w zakresie odczuwanych emocji. Analizy wykazały, że pacjenci, bez względu na płeć, najczęściej oceniali swoją sytuację zdrowotną w kategoriach Wyzwania/aktywności, odczuwali negatywne emocje i radzili sobie poprzez koncentrowanie się na tych emocjach.

Wnioski: Rezultaty badania wskazują, że w praktyce klinicznej przy wprowadzaniu insulinoterapii należałoby uwzględnić różnice międzypłciowe. (Diabet. Klin. 2013; 2, 4: 115– 119)

Słowa kluczowe: płeć, poznawcza ocena stresu, radzenie sobie ze stresem, emocje, insulinoterapia

ABSTRACT

Background: This study aims to investigate if there are gender differences in cognitive, behavioral and emotional response to switching over to insulin treatment in adults with type 2 diabetes.

Material and methods: Cognitive appraisal (questionnaire KOS), coping strategies (CHIP) and emotions (PANAS) were assessed among 278 patients (F = 148, M = 130) one month after conversion to insulin treatment.

Results: Results showed that women reported more negative appraisal, instrumental- and emotion- oriented behaviors than did men. There’s no differences in emotions. In addition, patients generally expressed stronger perception of their health condition in terms of challenge, more emotion- oriented coping strategies and higher levels of negative emotions.

Conclusions: Gender differences play an important ant role in adjustment to insulin treatment. (Diabet. Klin. 2013; 2, 4: 115– 119)

Key words: gender differences, cognitive appraisal, coping strategies, emotions, insulin treatment

Wstęp

Cukrzyca jest jednym z głównych problemów zdrowotnych w skali światowej [1]. Leczenie cukrzycy typu 2 jest zaliczane do najbardziej wymagających [2] i obejmuje interwencje zarówno medyczne (farmakoterapia), jak i behawioralne (reżim dietetyczny, aktywność fizyczna) [3]. Przebieg cukrzycy w dużym stopniu zależy zatem od zachowań podejmowanych przez chorego [4]. Aktywność pacjenta wobec choroby — również w przypadku cukrzycy — rozpatruje się zazwyczaj na 3 płaszczyznach: poznawczej (sądy i przekonania chorego dotyczące choroby i leczenia), behawioralnej (zachowania podejmowane przez chorego) oraz emocjonalnej (dominujący nastrój). Rezultaty badań wskazują, że istnieją różnice pomiędzy kobietami i mężczyznami w wymienionych obszarach.

I tak, istotne różnice międzypłciowe u chorych z cukrzycą typu 2 odnotowano w sferze poznawczej: kobiety charakteryzowały się niższym poczuciem kontroli i specyficznym dla cukrzycy poczuciem własnej skuteczności [5], mniejszą percepcją wsparcia społecznego w sytuacji choroby [6] oraz postrzeganiem insulinoterapii w kategoriach kary [7].

Na płaszczyźnie behawioralnej odnotowano sprzeczne rezultaty. Z jednej strony kobiety z cukrzycą typu 2 istotnie częściej niż chorzy mężczyźni stosowały strategie unikowe (unikanie myśli i działań związanych z chorobą) [6]. Z drugiej strony wyniki innych badań wskazują, że jeśli chodzi o przestrzeganie zaleceń lekarskich, kobiety wprawdzie rzadziej uprawiały aktywność fizyczną, ale częściej przestrzegały diety i kontrolowały stężenie glukozy, co świadczy nie o unikowym, a o zadaniowym radzeniu sobie z chorobą [5].

Również w zakresie szeroko pojętego funkcjonowania emocjonalnego chorych na cukrzycę typu 2 rezultaty nie są jednoznaczne. Porównania międzypłciowe wskazują, że mężczyźni cieszą się lepszym zdrowiem psychicznym niż kobiety — mają mniej objawów depresji [5,8] i odczuwają wyższą jakość życia uwarunkowaną zdrowiem w obszarze psychicznym i witalności [9]. Można jednak znaleźć w literaturze argumenty za brakiem takich różnic, na przykład w zakresie objawów depresji [10] czy zadowolenia z leczenia insuliną [11]. Trzeba również podkreślić, że różnice międzypłciowe w emocjonalności chorych z cukrzycą mogą odzwierciedlać ogólną tendencję w populacji [12], a nie zależność specyficzną dla tej jednostki chorobowej.

Celem niniejszej pracy było zidentyfikowanie potencjalnych różnic międzypłciowych we wszystkich 3 obszarach funkcjonowania chorego z cukrzycą. Do analiz włączono ocenę poznawczą (typu: Zagrożenie/krzywda, Wyzwanie/aktywność, Optymizm/pasywność), strategie radzenia sobie z chorobą (instrumentalne, tj. aktywne działania związane z leczeniem, np. kontrolowanie diety, uczęszczanie na wizyty kontrolne, przestrzeganie zaleceń lekarskich; skoncentrowane na redukcji negatywnych emocji; skoncentrowane na wzbudzaniu i/lub utrzymywaniu pozytywnych emocji) oraz emocje (pozytywne i negatywne). Za źródło wymienionych reakcji przyjęto zmianę leczenia cukrzycy polegającą na wprowadzeniu iniekcji insuliny. Sytuacja ta wymaga od chorego zwiększenia samodyscypliny w przeprowadzaniu pomiarów glukozy, przestrzeganiu diety i aktywności fizycznej, jak również samodzielnym wykonywaniu iniekcji. Odstępstwa od tego reżimu mogą prowadzić do bezpośredniego zagrożenia zdrowia, a nawet życia [2]. Takie okoliczności są dla chorego potencjalnym istotnym źródłem stresu, ważnym zadaniem jest więc poznanie predyktorów przystosowania do tej trudnej sytuacji [13].

Materiał i metody

Procedura i badane osoby

W badaniu1 wzięło udział 278 osób (K = 148, M = 130) w wieku 20–60 lat (M = 50,05; SD = 9,80). Pomiaru zmiennych dokonano miesiąc po rozpoczęciu insulinoterapii (średnio po 35 dniach). Wśród badanych osób 68% miało wykształcenie średnie lub wyższe, 71% pozostawało w stałym związku, 61% było czynnych zawodowo, a 75% określało swój status ekonomiczny jako przeciętny.

Narzędzia badawcze2

Do oceny poznawczej zmiany leczenia zastosowano Kwestionariusz Oceny Stresu (KOS) [14]. Narzędzie to jest zbudowane z 35 pozycji mierzących ocenę w kategoriach: Zagrożenie/krzywda (Ta sytuacja była dla mnie przerażająca; 10 pozycji), Wyzwanie/aktywność (Ta sytuacja była dla mnie mobilizująca; 7 pozycji) oraz Optymizm/pasywność (Ta sytuacja była dla mnie ciekawa; 6 pozycji). Każda z pozycji jest oceniana przez badaną osobę na 4-stopniowej skali od 1 — Zdecydowanie nie do 4 — Zdecydowanie tak. Im wyższy wynik uzyskany w danej podskali, tym silniej badana osoba ocenia sytuację w określonej kategorii.

Strategie radzenia sobie z chorobą mierzono za pomocą Kwestionariusza Zachowań Zdrowotnych (CHIP, Copying with Health Injuries and Problems Scale) [15], zbudowanego z 32 pozycji służących do pomiaru: radzenia sobie instrumentalnego (Staram się jak najlepiej przestrzegać zaleceń lekarza; 7 pozycji), skoncentrowanego na redukcji negatywnych emocji (Wspominam dobre czasy; 9 pozycji) oraz skoncentrowanego na wzbudzaniu i/lub utrzymywaniu pozytywnych emocji (Staram się, by było mi wygodnie; 7 pozycji). Pozycje kwestionariuszowe są oceniane na 5-stopniowej skali od 1 — Zdecydowanie nie do 5 — Zdecydowanie tak. Im wyższy wynik w danej podskali, tym częstsze podejmowanie strategii zaradczych z danej grupy.

Do oceny emocji wykorzystano kwestionariusz PANAS (Positive and Negative Affect Schedule) [16] służący do pomiaru emocji negatywnych (Wystraszony/-na; 15 pozycji) oraz pozytywnych (Zainteresowany/-na; 15 pozycji). Zadaniem badanych osób było oszacowanie nasilenia aktualnie doświadczanych emocji na 5-stopniowej skali od 1 — Nieznacznie lub wcale do 5 — Bardzo silnie. Im wyższy wynik w danej podskali, tym większe nasilenie danego afektu.

Tabela 1. Wyniki porównań międzypłciowych dla oceny poznawczej, strategii zaradczych oraz emocji (n = 278)

Zmienne Kobiety (n = 147) Mężczyźni (n = 129) F/U (1,274) p
M SD M SD
Ocena poznawcza            
Zagrożenie/krzywda 2,85 0,766 2,66 0,824 4,13 < 0,05
Wyzwanie/aktywność 3,04 0,569 2,92 0,607 8388,0a > 0,05
Optymizm/pasywność 1,86 0,641 1,89 0,640 9213,0a > 0,05
 
t(147) = 3,92
p < 0,001b
t(127) = 4,94
p < 0,001b
   
Strategie radzenia sobie            
Instrumentalne 3,19 0,518 3,00 0,515 7411,5a < 0,01
Skoncentrowane na negatywnych
emocjach
4,6 0,973 4,36 0,978 4,19 < 0,05
Skoncentrowane na wzbudzaniu
pozytywnych emocji
3,92 0,689 3,56 0,715 17,29 < 0,001
 
t(144) = 8,41
p < 0,001b
t(129) = 9,37
p < 0,001b
   
Negatywne emocje 40,84 13,55 38,47 13,09 8456,0a > 0,05
Pozytywne emocje 36,13 10,36 34,44 9,29 2,001 > 0,05
 
t(146) = 4,22
p < 0,001b
t(126) = 3,50
p < 0,001b
   

aTest U Manna-Whitneya; bPorównanie najwyższych i umiarkowanych średnich wartości zmiennych (test T-Studenta); F/U — wartość statystyki F Fishera lub U Manna-Whitneya; M (mean) — średnia; SD (standard deviation) — odchylenie standardowe

Wyniki

W celu dokonania porównań międzypłciowych w zakresie poszczególnych składowych (poznawczej, behawioralnej i emocjonalnej) radzenia sobie ze zmianą leczenia cukrzycy przeprowadzono jednoczynnikową analizę wariancji (ANOVA) lub test U Manna-Whitneya, w zależności od rozkładu zmiennych (tab. 1). Sprawdzono również dominujące reakcje na insulinoterapię w zależności od płci.

Porównania ocen poznawczych wskazały na istnienie różnic między płciami w ocenie sytuacji w kategoriach Zagrożenia/krzywdy. Kobiety istotnie częściej niż mężczyźni odbierały okoliczności związane ze zmianą leczenia jako zagrażające. Analiza dominującego sposobu postrzegania modyfikacji leczenia cukrzycy wskazała, że zarówno kobiety, jak i mężczyźni mieli generalnie większą tendencję do oceniania tej sytuacji w kategoriach Wyzwania/aktywności w porównaniu z pozostałymi ocenami sytuacji.

Odnotowano również istotne różnice międzypłciowe w zakresie stosowanych aktywności zaradczych. Kobiety okazały się bardziej aktywne niż mężczyźni w obliczu zmiany sposobu leczenia, częściej podejmowały bowiem wszystkie rodzaje zachowań: instrumentalne, skoncentrowane na negatywnych emocjach oraz na wzbudzaniu i/lub utrzymywaniu pozytywnych emocji. Porównania w obrębie samych zachowań wykazały, że w obu badanych grupach dominowały zachowania ukierunkowane na regulację emocji (głównie negatywnych), a nie na bezpośrednie, aktywne poradzenie sobie z chorobą.

W odniesieniu do emocji zaobserwowano dominację tych negatywnych, niezależnie od płci. Nie odnotowano natomiast istotnych różnic pomiędzy kobietami a mężczyznami w zakresie funkcjonowania emocjonalnego.

Dyskusja

Celem badań było określenie wpływu różnic międzypłciowych na ocenę poznawczą, zachowania i emocje w sytuacji zmiany leczenia (przejście z leków doustnych na insulinę) u chorych z cukrzycą typu 2. 

Rezultaty wskazują, że kobiety w porównaniu z mężczyznami częściej postrzegały rozpoczęcie insulinoterapii w kategoriach zagrożenia i/lub krzywdy, co jest kompatybilne z wynikami wcześniejszych badań [7]. Częściowym wytłumaczeniem tych różnic mogą być doniesienia o krytycznej ocenie przez kobiety własnych zasobów, zarówno indywidualnych[5], jak i społecznych [6]. Zgodnie z teorią Stevena Hobfolla [17], osoby posiadające mniej zasobów są narażone na częstszy stres, a tym samym — na bardziej negatywną ocenę wydarzeń stresorodnych. Posiadanie niewielkiej liczby zasobów nie prowadzi do jej zwiększenia w trudnej sytuacji, ale powoduje straty, skutkując tak zwaną spiralą strat, co samo w sobie wywołuje stres. Do zasobów, które mogą wpływać na ocenę sytuacji choroby i leczenia, należą między innymi status społeczny (wykształcenie, poziom dochodów) i czynniki psychologiczne (nastrój, wydarzenia stresowe) [5]. Dowiedziono na przykład, że kobiety z cukrzycą w porównaniu z mężczyznami charakteryzują się niższym wykształceniem i statusem ekonomicznym, a także wyższym poziomem depresji [5] i częstszą ekspozycją na codzienne wydarzenia stresowe oraz mocniejszym ich przeżywaniem [18]. W badaniu własnym różnice w zakresie negatywnej oceny sytuacji zdrowotnej po wprowadzeniu insulinoterapii mogły być spowodowane stanem zdrowia: kobiety częściej były otyłe (χ²[1,278] = 8,68; p < 0,01) i miały zdiagnozowaną retinopatię prostą (χ² [1,278] = 4,68; p < 0,05). Należy jednak podkreślić, że negatywna ocena insulinoterapii nie była dominującą formą postrzegania tej sytuacji przez kobiety, które przede wszystkim określały sytuację choroby jako mobilizującą, aktywizującą i stanowiącą wyzwanie. Podobną tendencję odnotowano w grupie mężczyzn. Ten pozytywny wzorzec odbioru nowej metody leczenia napawa optymizmem. Postrzeganie insulinoterapii w kategoriach wyzwania wartego wysiłku i zaangażowania pozwala oczekiwać pozytywnego przystosowania do insulinoterapii. Jak bowiem pokazują wyniki badań Macrodimitris i Endlera [4], przekonanie chorego, że kontroluje cukrzycę wiąże się z mniejszym poziomem depresji, lęku, a także HbA1c.

Kolejne analizy wykazały, że kobiety były istotnie bardziej aktywne w sytuacji zmiany leczenia. Intensywność stosowanych przez nie strategii zaradczych była wyższa niż w grupie mężczyzn, począwszy od koncentracji na swoim negatywnym stanie emocjonalnym (tj. ciągłym przeżywaniu i rozpamiętywaniu negatywnych emocji), przez zachowania ukierunkowane na wzbudzanie pozytywnych emocji (np. poszukiwanie wsparcia, przebywanie z innymi), aż po instrumentalne strategie polegające na działaniach bezpośrednio związanych ze zdrowiem (np. poszukiwanie informacji o chorobie, uczęszczanie na wizyty kontrolne). Uzyskane rezultaty wpisują się w dotychczasowe niejednoznaczne dane na temat różnic międzypłciowych w podejmowanych przez chorych aktywnościach związanych z cukrzycą [5,6]. Niejasny pozostaje mechanizm otrzymanych różnic, to znaczy dlaczego istnieją rozbieżności pomiędzy kobietami i mężczyznami w liczbie stosowanych strategii zaradczych (por. też [19]). Z jednej strony bogaty wachlarz zachowań (różnorodność podejmowanych strategii) w trudnej sytuacji wydaje się bardziej adaptacyjny. Na tej podstawie można by zatem postawić hipotezę, że badane kobiety efektywniej radziły sobie z modyfikacją leczenia. Z drugiej strony rezultaty wielu badań nie potwierdzają dodatnich zależności pomiędzy intensywnością i rodzajem radzenia sobie a jego efektywnością [20].

Wyniki analizy profilu behawioralnej odpowiedzi na nową metodę leczenia w badaniach własnych wykazały, że dominującym sposobem radzenia sobie w całej grupie było koncentrowanie się na własnych negatywnych emocjach. Co ciekawe, w omawianej sytuacji ten sposób radzenia sobie wydaje się mało adaptacyjny. Okres modyfikacji leczenia (również w cukrzycy) należy do tak zwanych sytuacji kontrolowalnych, co oznacza, że zarówno lekarze, jak i pacjenci mogą wpływać na jego przebieg. W takich warunkach skuteczne powinno być raczej podejmowanie strategii instrumentalnych, bezpośrednio związanych z chorobą (np. wykonywanie iniekcji, regularne przyjmowanie leków, przestrzeganie diety). Z drugiej strony wyniki badań dowodzą, że koncentracja na negatywnych emocjach jest skutecznym działaniem w obliczu przeżywania silnych negatywnych emocji, a takie właśnie dominowały w badanej grupie [20]. Dopiero ich opanowanie pozwala na uruchomienie działań instrumentalnych. Można zatem przypuszczać, że w okresie miesiąca od wprowadzenia insulinoterapii badani znajdowali się jeszcze na etapie określanym jako szok spowodowany zmianą leczenia i podejmowali działania nastawione przede wszystkim na radzenie sobie z tym stanem. Można jedynie mieć nadzieję, że z czasem chorzy uruchomią również zadaniowe strategie zaradcze (można się tego spodziewać na podstawie poziomu oceny Wyzwanie/aktywność).

Poparciem dla hipotezy o reakcji szoku u pacjentów są wyniki dotyczące funkcjonowania emocjonalnego badanych osób. W obu grupach dominowały negatywne emocje, co jest najprawdopodobniej odzwierciedleniem poziomu stresu, jaki wywołało wprowadzenie nowej metody terapii cukrzycy. Nie odnotowano różnic między chorującymi kobietami i mężczyznami w zakresie odczuwanych emocji. We wstępie przytaczano dane kompatybilne z otrzymanymi [10,11], niemniej uzyskany rezultat jest dość zaskakujący w świetle danych o ogólnej tendencji do dominacji negatywnego afektu u kobiet [12]. Być może opisane zależności przedstawiają się inaczej w populacji ogólnej i w grupie osób doświadczających trudnej sytuacji, na przykład choroby somatycznej.

Wnioski

Podsumowując, rezultaty badania wskazują, że w praktyce klinicznej przy wprowadzaniu insulinoterapii należałoby uwzględnić różnice między płciami. Skoro kobiety i mężczyźni różnią się w ocenie insulinoterapii oraz podejmowanych w jej obliczu strategii radzenia sobie, sposób komunikacji, przekazywania informacji o modyfikacji leczenia oraz działania motywujące do przestrzegania zaleceń lekarskich (np. kontroli glikemii czy wykonywania samodzielnie iniekcji) powinny być odmienne dla każdej z płci. Pod uwagę trzeba również wziąć fakt, że zmiana leczenia może być dla pacjentów sytuacją obciążającą, to znaczy powodującą wystąpienie negatywnych emocji, przeważających nad pozytywnymi. Dominacja negatywnego nastroju u chorych w związku ze zmianą leczenia może się utrzymywać do około 6 miesięcy, dopiero po tym okresie w psychologii mówi się o pełnej adaptacji (o ile proces ten przebiega prawidłowo) do nowych warunków (np. choroby czy jej konsekwencji) [4].

PIŚMIENNICTWO

  1. http://www.who.int/nmh/publications/ncd_report_chapter1.pdf 2010.
  2. Karlsen B., Bru E. Coping styles among adults with type 1 and type 2 diabetes. Psychol. Health Med. 2002; 7: 245–259.
  3. Cox D.J., Gonder-Frederick L. Major developments in behavioral diabetes research. J. Consult. Clin. Psychol. 1992; 60: 628–638.
  4. Macrodimitris S.D., Endler N. Coping, control, and adjustment in type 2 diabetes. Health Psychol. 2001; 20: 208–216.
  5. Chiu Ch.-J., Wray L.A. Gender differences in functional limitations in adults living with type 2 diabetes: biobehavioral and psychosocial mediators. Ann. Behav. Med. 2011; 41: 71–82.
  6. Gåfvels C., Wändell P.E. Coping strategies in men and women with type 2 diabetes in Swedish primary care. Diabetes Res. Clin. Pract. 2006; 3: 280–289.
  7. Morris J.E., Povey R.C., Street C.G. Experiences of people with type 2 diabetes who have changed from oral medication to self-administered insulin injections. Pract. Diabetes Int. 2005; 22: 239–243.
  8. De Cock E.S.A., Emons W.H.M., Nefs G., Pop V.J.M., Pouwer F. Dimensionality and scale properties of the Edinburgh Depression Scale (EDS) in patients with type 2 diabetes mellitus: the DiaDDzoB study. BMC Psychiatry 2011; 11: 141.
  9. Jelsness-Jorgensen L.-P., Ribu L., Bernklev T., Moum B.A. Mea­suring health-related quality of life in non-complicated diabetes patients may be an effective parameter to assess patients at risk of a more serious disease course: a cross-sectional study of two diabetes outpatient groups. J. Clin. Nurs. 2011; 20: 1255–1263.
  10. Cherrington A., Wallston K.A., Rothman R.L. Exploring the relationship between diabetes self-efficacy, depressive symptoms, and glycemic control among men and women with type 2 diabetes. J. Behav. Med. 2010; 33: 81–89.
  11. Brod M., Valensi P., Shaban J.A., Bushnell D.M., Christensen T.L. Patient treatment satisfaction after switching to NovoMix®30 (BIAsp 30) in the IMPROVETM study: an analysis of the influence of prior and current treatment factors. Qual. Life Res. 2010; 19: 1285–1293.
  12. Noel-Hoeksema S. Gender differences in depression. Curr. Direct. Psychol. Science 2001; 10: 173–176.
  13. Ismail K., Winkley K., Rabe-Hesketh S. Systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials of psychological interventions to improve glycaemic control in patients with type 2 diabetes. Lancet 2004; 363: 1589–1597.
  14. Włodarczyk D., Wrześniewski K. Kwestionariusz Oceny Stresu. Przegl. Psychol. 2010; 4: 479–496.
  15. Endler N.S., Parker J.D.A., Summerfeldt L.J. Coping with health problems: developing a reliable and valid multidimensional measure. Psychol. Assessment 1998; 10: 195–205.
  16. Brzozowski P. Skala Uczuć Pozytywnych i Negatywnych. Polska adaptacja PANAS. Podręcznik. Pracownia Testów Psychologicz­nych, Warszawa 1995.
  17. Hobfoll S. Stres, kultura i społeczność. Psychologia i fizjologia stresu. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2006.
  18. Eaton R.J., Bradley G. The role of gender and negative affectivity in stressor appraisal and coping selection. Int. J. Stress Manag. 2008; 15: 94–115.
  19. Tamres L.K., Janicki D., Helgeson V.S. Sex differences in coping behavior: a meta-analytic review and an examination of relative coping. Pers. Soc. Psychol. Rev. 2002; 6: 2–30.
  20. Heszen I., Sęk H. Psychologia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.

Badania były prowadzone w ramach projektu finansowanego przez MEiN nr 1 H01F 01930, kierowanego przez prof. dr hab. I. Heszen

Zastosowano standaryzowane narzędzia. Z uwagi na specyfikę próby dla wszystkich narzędzi wykonano analizy czynnikowe. Otrzymane rezultaty różniły się nieznacznie od uzyskanych przez autorów kwestionariuszy, dlatego w analizach wykorzystano własne wskaźniki. Wskaźniki dla podskal KOS i CHIP utworzono na podstawie średniej arytmetycznej z pozycji tworzących podskalę

Important: This website uses cookies. More >>

The cookies allow us to identify your computer and find out details about your last visit. They remembering whether you've visited the site before, so that you remain logged in - or to help us work out how many new website visitors we get each month. Most internet browsers accept cookies automatically, but you can change the settings of your browser to erase cookies or prevent automatic acceptance if you prefer.

 

Wydawcą serwisu jest  "Via Medica sp. z o.o." sp.k., ul. Świętokrzyska 73, 80–180 Gdańsk

tel.:+48 58 320 94 94, faks:+48 58 320 94 60, e-mail:  viamedica@viamedica.pl