Psychiatria 2014, tom 11, nr 3

glowka_pogladowa.jpg

Cezary Żechowski

Instytutu Psychologii, Wydział Filozofii Chrześcijańskiej Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Integrowanie neurobiologii i psychoterapii – czyli o mózgu w umyśle terapeuty

Integration of neuroscience and psychotherapy or about the brain in the mind of the therapist

Adres do korespondencji:

dr n. med. Cezary Żechowski,

Instytut Psychologii WFCh UKSW,

ul. Wóycickiego 1/3, 01–938 Warszawa,

tel. 22 56 96 805,

faks: 22 56 96 814,

e-mail: cezech@poczta.onet.pl

Abstract

Constantly expanding neuroscientific knowledge begins to be increasingly translated into the language of psychotherapy. Psychotherapists familiar with neuroscience of cognitive, affective, interpersonal and psychodynamic processes need to bridge a gap between new knowledge, their therapeutic orientation and clinical work. The article shows the benefits and risks of integrating psychotherapy and neuroscience in the area of clinical interactions

Psychiatry 2014; 11, 3: 137–140

key words: epistemology, neuropsychoanalysis, psychotherapy, mind

Wstęp

Nowe technologie technologie wprowadzone w latach 90. i nowym wieku przyczyniły się do intensywnego rozwoju nauk biologicznych, w tym neuronauki. Zasadniczy postęp dokonał się w obszarze neurogenetyki, neurochemii oraz neuroobrazowania. Rozwój tej ostatniej dziedziny pozwolił na śledzenie procesów psychicznych, poprzez możliwość obserwowania aktywności wybranych obszarów mózgu w trakcie stymulacji określonym rodzajem bodźców. Konsekwencją tych odkryć była stopniowa ewolucja psychiatrii i psychologii klinicznej w kierunku integrowania coraz bardziej złożonych modeli biologicznych [1]. Ten sam proces objął też inne dziedziny wiedzy powiązane z badaniami i terapią zaburzeń psychicznych, które wydawały się tak odległe od biologii, że dzieląca jest luka nigdy nie będzie zapełniona. Dotyczy to przede wszystkim psychologii poznawczej, psychologii emocji, psychoanalizy i psychoterapii. Stopniowa konwergencja tych tak odległych dyscyplin doprowadziła do powstania nowych dziedzin wiedzy takich jak neuronauka relacji społecznych (social neuroscience), neuronauka emocji (affective neuroscience) neuropsychoterapia (neuropsychotherapy) czy neuropsychoanaliza (neuropsychoanlysis) [2−5]. Na szczególną uwagę zasługuje zwłaszcza ta ostatnia z wymienionych dyscyplin, która dzięki grupie psychoanalityków – badaczy takich jak Fonagy, Gabbard, Kernberg i wielu innych, zaczęła coraz bardziej interesować się empirycznymi podstawami własnej teorii. Badacze ci zauważyli, że psychoanaliza dysponująca bardzo złożonym i rozbudowywanym przez wiele lat modelem umysłu była w stanie dokonywać coraz bardziej złożonych interpretacji i odkryć nauk przyrodniczych. Podobnie nauki przyrodnicze zainteresowały się psychoanalizą, która na podstawie własnego aparatu badawczego wydawała się opisywać podobne procesy, jakie mogły być obserwowane za pomocą metodologii nauk biologicznych.

Neuropsychoanaliza i neuropsychoterapia mogły zatem postawić pewne nowe pytania w obszarach dotąd niebadanych, modele biologiczne wzbogaciły myślenie terapeutów, a psychoanaliza dała impuls twórczy do poszukiwań w obrębie neurobiologii. Najdobitniej wyraził to neurobiolog i laureat Nagrody Nobla, a zarazem psychoanalityk Eric Kandel [6] „Kiedy patrzę wstecz na eseje napisane czasem 30 lat temu, odczuwam wdzięczność, że miałem ten przywilej realizować w swojej akademickiej karierze różne swoje zainteresowania w różnych okresach czasu, ale w ciągu jednego życia. W pewnych okresach swojej kariery mocowałem się z psychoanalizą i psychiatrią, z neurobiologią komórki, a od 1980 roku z biologią molekularną. Bardzo wiele skorzystałem z wolności danej mi w życiu akademickim i wiele nauczyłem się zarówno z drobiazgowego myślenia analitycznego psychoanalizy i psychiatrii, jak też z rygorystycznych metod współczesnej biologii. To przejście w mojej karierze nie było przypadkowe, ale odzwierciedlało ewolucję mojego myślenia, w kierunku najefektywniejszych badań magazynu pamięci”.

Nowe obszary badań i refleksji

O jakie nowe pytania zatem chodzi? Kluczową kwestią jest wypracowanie takiej epistemologii psychoterapii, która proponowałaby nowe spojrzenie na interakcje pomiędzy czynnikami biologicznymi i psychicznymi. Do czasów współczesnych dysponowano na ogół dwoma modelami: tak zwanym biologicznym, używanym przede wszystkim przez psychiatrów, według którego aktywność psychiczna była ściśle zdeterminowana przez czynniki biologiczne; oraz modelem, który badał wpływy środowiska i kultury, ale aby dostatecznie wyjaśnić ich oddziaływanie, musiał dystansować się od badania udziału czynników biologicznych, których uwzględnienie byłoby wtedy rodzajem dystraktora zakłócającego otrzymywane wyniki. W tym wypadku badanie zjawisk psychicznych czy interakcji międzyludzkich, które oferowała na przykład psychoanaliza, dystansowało się od czynników biologicznych i wyłączało je z pola rozważań. Model ten zdominował na lata myślenie dużych grup psychoterapeutów i psychoanalityków.

W wyniku powstania neuropsychoterapii, neuropsychoanalizy, neurobiologii emocji, neurobiologii społecznej itp. kierunków stało się możliwe śledzenie interakcji pomiędzy czynnikami biologicznymi i psychicznymi a poprzez psychiczne społecznymi. Okazało się, i jest to prawdopodobnie jedno z największych odkryć nowej dyscypliny, że czynniki psychiczne , a poprzez psychikę kulturowe czy społeczne są w stanie wywierać dynamiczny i trwały wpływ na tak zwane czynniki biologiczne, a więc fizjologię i morfologie centralnego układu nerwowego (CUN) [3, 8], czy na przykład ekspresję genów [9]. Cały czas poszerza się wiedza o tym, jak skomplikowana jest na przykład interakcja genów z opieką macierzyńską we wczesnym dzieciństwie, czy też jak złożona i wielopiętrowa jest tak zwana odpowiedź na leczenie farmakologiczne [10].

Czynnik psychospołeczny dowartościowany przez neurobiologię stał się zatem równowartościowy, równoprawny i wymagający tak samo poważnego traktowania przez psychiatrię jak na przykład badania receptorowe czy genetyczne. Autor niniejszego artykułu chciałby jednak zastanowić, czy opisywana wyżej interakcja pomiędzy neurobiologią i psychoterapią ma szansę oddziaływać na sam proces psychoterapii lub też czy można obserwować jakiś podobny, choć zapewne biegnący w odwrotną stronę, niż opisywał to Kandel [6], proces (wpływu neurobiologii na myślenie i praktykę terapeuty).

Modele umysłu: psychiatria, psychoterapia, psychoanaliza

W celu opisu tego zjawiska należałoby wyobrazić sobie, co „widzi” w swoim umyśle terapeuta, albo też jakim modelem umysłu dysponuje. Każdy lekarz oraz terapeuta zarówno przeżywa coś w relacji z pacjentem, jak i „widzi”, czyli konceptualizuje jego problematykę. Psychiatra biologiczny stara się zazwyczaj dystansować od swoich emocji. Na ogół wyławia on z treści opowiadania pacjenta przejawy symptomów, jak najbliższe temu co zostało opisane, skatalogowane w klasyfikacjach objawów i zaburzeń psychicznych, zgodnie z którymi pracuje. Jeżeli nie udaje mu się odszukać podobnych zespołów objawowych, klasyfikuje zespoły najbardziej zbliżone do „wzorców” i nadaje im odpowiednie kody, jak: „inne”, „nieokreślone”, „niezróżnicowane” itp. Poprzez te kody i klasyfikacje dokonuje pewnej „typologizacji” na ogół nie tylko zaburzenia, ale i niestety pacjenta [7] i odnosi rozpoznanie do koncepcji zaburzeń na poziomie neuroprzekaźników i receptorów. Pozwala mu to na określenie problemu bez konfrontacji z częścią afektywną relacji pacjentem, co w jakiś sposób uprzedmiotawia tę relację, a z drugiej strony ją chroni, gdyż część afektywna i nieświadoma bez odpowiedniej wiedzy terapeutycznej i superwizji mogłaby być w jakiś sposób zagrażająca dla obu stron.

Psychoterapeuta analityczny, czy dynamiczny, stara się poznać życie psychiczne pacjenta tak, aby opisać świat jego obiektów – czyli głównych postaci w historii jego życia (ojciec, matka, rodzeństwo) oraz uwewnętrznionych interakcji z nimi. Terapeuta widzi zatem pacjenta (jego ego, self) oraz jego wewnętrzne obiekty, z którymi pacjent (self pacjenta) pozostaje w dynamicznej interakcji. Te interakcje choć ulegają ciągłej ekspresji i odtworzeniu w warunkach zewnętrznych są naprawdę ściśle wewnętrzne i przynależą do pacjenta. Terapeuta analityczny „widzi” zatem pacjenta i zamknięty w nim świat obiektów.

Psychoterapeuta systemowy na ogół mało zajmuje się wnętrzem, interesuje go system, a zatem rodzina – realne postaci i wzorce ich interakcji w systemie. Postrzega on zatem realne osoby wraz z ich międzygeneracyjnym dziedzictwem oraz stara się dostrzec „niewidzialne”, ukryte interakcje pomiędzy tymi obecnymi i nieobecnymi, żywymi i zmarłymi osobami.

Jaki model oferuje neuropsychoterapia, neuropsychoanaliza czy neurobiologia społeczna? Terapeuta pracujący w obrębie tych kierunków musi mieć jakiś spójny system teoretyczny pozwalający mu na „osadzenie” doświadczeń relacji z pacjentem w jakiejś koncepcji – na przykład terapeuta psychoanalityczny w koncepcji „obiektów wewnętrznych w dynamicznej interakcji z self pacjenta”. Musi on dysponować jakąś teorią umysłu drugiego człowieka. To co konceptualizowane, a więc pewien model roboczy, ulega pewnej dość zasadniczej reinterpretacji w umyśle terapeuty odwołującego się na przykład do neuropsychoanalizy. Otóż zarówno self, jak i wewnętrzne obiekty stają się jakościami psychobiologicznymi, a więc posiadają zakorzenienie, zapośredniczenie w strukturach biologicznych, albo inaczej w strukturach mózgu. Ujmując rzecz jeszcze inaczej, można powiedzieć, że wewnętrzne obiekty obecne są nie tylko w umyśle, ale i w mózgu, podobnie jak i reprezentacja self. Ta „obecność w mózgu” nie oznacza prostej lokalizacji (np. nie odpowiemy zapewne na pytanie, gdzie w mózgu zlokalizowana jest matka). Chodzi tu raczej o struktury percepcji, pamięci i regulacji oraz ich wzajemne oddziaływanie. Na przykład w przypadku zaburzenia stresowego pourazowego (PTSD, posttraumatic stress disorder) zachodzi z jednej strony ciągłe wchodzenie pacjenta w rolę ofiary i znajdowanie kolejnych agresorów w środowisku, co można by rozumieć za pomocą modelu relacji z wewnętrznym złym destrukcyjnym obiektem. W tym wypadku terapeuta może być percypowany bądź to jako opiekuńczy, bądź jako nadużywający i prześladowczy. Komentarz neurobiologiczny mówiłby tu o braku dostatecznego różnicowania pomiędzy percepcją , a reprezentacją, zaburzeniami regulacji czołowo-limbicznej i być może z uszkodzeniem hipokampa z silną, słabo modulowaną aktywnością ciał migdałowatych [3].

Neurobiologia w psychoterapii

Co neuropsychoterapia i neuropsychoanaliza może wnosić w myślenie terapeuty? Albo inaczej, czy może jakoś to myślenie zmieniać – służyć lub przeszkadzać w procesie terapii?

Myślenie biologiczne może w jakiś sposób „osłabiać” myślenie psychoterapeutyczne, nawet je relatywizować i upośledzać – dzieje się tak, gdy perspektywa biologiczna jest stosowana w obronny sposób, jako obrona przed trudnymi niechcianymi treściami zawartym bądź to w przeniesieniu pacjenta, bądź indukowanymi w przeciwprzeniesieniu terapeuty. Takie użycie wiedzy biologicznej byłoby zapewne niekorzystne.

Z drugiej strony wprowadzenie perspektywy biologicznej może być dla terapeuty rodzajem konfrontacji z własną mniej lub bardziej świadomą wielkościowością i omnipotencją. Modele psychologiczno-biologiczne redukują magiczny i mitologizujący aspekt myślenia i nie pozwalają na szczególny rozwój nierealistycznych wymagań wobec siebie i pacjenta. Redukują też element religijny w znaczeniu pewnej schizmatyczności myślenia, a więc wprowadzania prymatu szkół czy nadmiernego, charyzmatycznego autorytetu nauczyciela.

Element biologiczny użyty jako składnik rozumienia, a nie obrony, może pomóc w regulacji i równoważeniu myślenia terapeuty – poprzez wprowadzenie tak zwanej trzeciej perspektywy (wiedza o pacjencie – psychoanaliza – neurobiologia). Ten trzeci element, mimo że bezpośrednio nie odnosi się do bieżącego procesu psychoterapii, poprzez swoją obecność w umyśle terapeuty może wywierać pewien wpływ na proces, na przykład osadzając go w szeroko pojętej problematyce empirycznej. Wydaje się też, że sama obecność „trzeciego” wpływa na relację między pierwszym i drugim (np. relacja terapeuty do psychoanalizy). W bardzo interesujący sposób opisał to Andre Green, odwołując się do filozofii Charlesa Pierce’a „[…] kiedy pewien poziom złożoności zostaje osiągnięty, dualność staje się niewystarczająca do objaśnienia relacji i tylko triadyczna relacja umożliwia zrozumienie podstawy możliwych kombinacji” [11]. W polskiej literaturze na ten aspekt zwracała uwagę K. Wasilewska [12].

Taka koncepcja dotycząca zarówno psychoterapii, jak i języka oraz nauki jako takiej mogłaby wyjaśniać coraz szersze rozpowszechnienie i zainteresowanie interdyscyplinarnością, gdzie dołączenie trzeciego elementu rzuca światło na relacje pomiędzy pozostałymi dwiema – poznającym i poznawanym. Andre Green nazwał swoją koncepcję „teorią uogólnionej struktury triangularnej ze zmiennym trzecim” [11, 12].

Obecność neurobiologii w psychoanalizie tylko pośrednio wpływa zatem na proces terapeutyczny, z jednej strony ograniczając magiczne i metafizyczne formy rozumienia i przeżywania relacji z własną teorią, z drugiej strony wprowadza element falsyfikowalności wiedzy i nadaje kontekst (przywraca) związek z innymi dziedzinami poznania. W rzeczywistości może to bardzo wspierać terapeutę w jego zaangażowaniu w terapię, choć stwarza ryzyko obronnego używania nowej wiedzy.

Streszczenie

Stale poszerzająca się wiedza z kręgu neurobiologii zaczyna być coraz częściej przekładana na język psychoterapii. Psychoterapeuci zaznajomieni z neurobiologicznym podłożem procesów poznawczych, afektywnych, interpersonalnych i psychodynamicznych stają wobec konieczności usytuowania nowej wiedzy wobec własnych orientacji terapeutycznych i pracy klinicznej. Artykuł pokazuje korzyści i zagrożenia wynikające z integrowania psychoterapii i neuronauki w obszarze oddziaływań klinicznych.

Psychiatria 2014; 11, 3: 137–140

słowa kluczowe: epistemologia, neuropsychoanaliza, psychoterapia, umysł

Piśmiennictwo

1. Schore A.N. A Century After Freud’s Project: is a rapprochement between psychoanalysis and neurobiology at hand? J. Am. Psychoanal. Assoc. 1997; 45: 807−840.

2. Solms M., Turnbull O. The brain and the inner world: an introduction to the neuroscience of subjective experience. London-New York 2002.

3. Schore A.N. Affect dysregulation and disorders of the self. New York-London 2003.

4. Murawiec S., Żechowski C. Od neurobiologii do psychoterapii, Warszawa 2009.

5. Murawiec S. Neuropsychoanaliza – omówienie podstawowych założeń oraz wybranych aspektów teoretycznych. Psychoterapia 2009; 3: 21−29.

6. Kandel E.R. In search of memory: the emergence of a new science of mind. New York 2007.

7. Boisvert C.W., Faust D. Iatrogenic symptoms in psychotherapy – a theoretical exploration of the potential impact of labels, language, and belief systems. Am. J. Psychother. 2002; 56: 244−259.

8. Hofer M.A. Psychobiological roots of early attachment. Current Directions in Psychological Science 2006; 15: 84−88.

9. Labonte B., Suderman M., Maussion G. i wsp. Genome-wide epigenetic regulation by early-life traumagenome epigenetic regulation by early-life trauma. Arch. Gen. Psychiatry 2012; 69: 722−731.

10. Murawiec S. Psychodynamiczna interpretacja działania leków psychotropowych. W: Murawiec S., Żechowski C. (red.). Od neurobiologii do psychoterapii. Warszawa 2009: 140−219.

11. Green A. Key ideas of contemporary psychoanalysis. London-New York 2005: 190.

12. Walewska K. Progi narodzin. Rola teorii w pracy psychoanalitycznej. Doświadczenia własne. Kraków 2011.

Regulations

Important: This website uses cookies. More >>

The cookies allow us to identify your computer and find out details about your last visit. They remembering whether you've visited the site before, so that you remain logged in - or to help us work out how many new website visitors we get each month. Most internet browsers accept cookies automatically, but you can change the settings of your browser to erase cookies or prevent automatic acceptance if you prefer.

Wydawcą serwisu jest Via Medica sp. z o.o. sp. komandytowa, ul. Świętokrzyska 73, 80–180 Gdańsk

tel.:+48 58 320 94 94, faks:+48 58 320 94 60, e-mail:  viamedica@viamedica.pl