_03_PPN_2015_2_Nesteruk

KAZUISTYKA NEUROLOGICZNA

22571.png

Neuropatia bólowa u 36-letniego mężczyzny po obustronnej orchidektomii i chemioterapii z powodu raka jąder, z cukrzycą i insulinowym uszkodzeniem nerwów obwodowych

Marta Nesteruk, Renata Ługiewicz, Małgorzata Dorobek

Klinika Neurologii Centralnego Szpitala Klinicznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie

Adres do korespondencji: 

dr n. med. Marta Nesteruk

Klinika Neurologii

Centralny Szpital Kliniczny

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych

ul. Wołoska 137, 02–507 Warszawa

tel.: 22 508 18 60, faks: 22 508 18 80

e-mail: msuchcicka@gmail.com

Polski Przegląd Neurologiczny 2015, tom 11, 2, 68–71

Wydawca: „Via Medica sp. z o.o.” sp. k.

Copyright © 2015 Via Medica

STRESZCZENIE

Neuropatia bólowa stanowi istotny problem kliniczny. Może mieć różną etiologię, jednakże jej najczęstszą przyczyną jest cukrzyca. Uciążliwe dla chorego dolegliwości bólowe utrudniają codzienne funkcjonowanie, a ustalenie optymalnego leczenia jest trudne.

W niniejszej pracy przedstawiono przypadek 36-letniego mężczyzny po obustronnej orchidektomii z powodu raka jąder, z następową chemioterapią oraz z cukrzycą typu 2, poddanego intensywnej insulinoterapii (obniżenie wartości HbA1c z 15,2% do 8,7%), u którego po 2 tygodniach od jej rozpoczęcia wystąpiły nasilone parestezje w zakresie kończyn. W badaniu neurologicznym stwierdzono znaczną przeczulicę obejmującą kończyny górne i dolne oraz osłabione odruchy głębokie w kończynach dolnych. W badaniu elektromiograficznym (EMG) wykazano cechy dyskretnego, aksonalnego uszkodzenia nerwów czuciowych i ruchowych, a w badaniu mięśni — niewielkiego stopnia ostre uszkodzenie neurogenne z zaznaczoną reinerwacją. Odstawienie insuliny i zastosowanie metforminy, karbamazepiny, fluoksetyny oraz kwasu alfa-liponowego przyniosło niewielki efekt przeciwbólowy. Istotnej poprawy nie zaobserwowano również po podaniu gabapentyny, pregabaliny i tramadolu. Zmniejszenie dolegliwości uzyskano dopiero po zastosowaniu leków narkotycznych. Obraz kliniczny i przebieg choroby wskazują na insulinowe zapalenie nerwów, chociaż nie można wykluczyć wpływu innych czynników, w tym chemioterapii. Po około 2,5 roku od wystąpienia objawów klinicznych nadal nie jest możliwe odstawienie opioidów. Badania kontrolne nie wykazały cech nawrotu choroby nowotworowej.

Polski Przegląd Neurologiczny 2015, tom 11, 2, 68–71

Słowa kluczowe: neuropatia obwodowa, cukrzycowa neuropatia bólowa, insulinowe zapalenie nerwów

Wprowadzenie

Ból neuropatyczny pochodzenia obwodowego występuje u około 1% populacji [1]. Do czynników mogących być przyczyną bólu neuropatycznego należą: neuropatia cukrzycowa, neuralgia trójdzielna, popółpaścowa, neuropatia związana z chorobą nowotworową, neuropatia pourazowa bądź pooperacyjna, neuropatia związana z zakażeniem ludzkim wirusem niedoboru odporności (HIV, human immunodeficiency virus), neuropatia polekowa, w tym wywoływana przez chemioterapeutyki, neuropatia związana z niedoborami żywieniowymi (niedobór witamin z grupy B), neuropatia alkoholowa oraz wywołana ekspozycją na różne toksyny (np. na metale ciężkie) [1–4]. U około 30% chorych nie udaje się ustalić przyczyny dolegliwości (neuropatia idiopatyczna) [4]. Objawy są uciążliwe dla chorego, a tradycyjnie stosowane leki przeciwbólowe zwykle nie przynoszą efektu.

Opis przypadku

Do Kliniki Neurologii CSK MSW w Warszawie, z powodu bardzo silnych, nieprzyjemnych doznań czuciowych (bólu, pieczenia, drętwienia, palenia, kłucia, mrowienia), obejmujących kończyny górne i dolne, został przyjęty 36-letni mężczyzna. W wywiadzie rak obu jąder rozpoznany przed 5 laty, obustronna orchidektomia z tego powodu, z następową chemioterapią według protokołu BEP (bleomycyna, etopozyd, cisplatyna), bez objawów neuropatii po leczeniu. Dziesięć miesięcy przed hospitalizacją w Klinice Neurologii wystąpiły objawy cukrzycy: poliuria, polidypsja, suchość w jamie ustannej, pogorszenie wzroku, drętwienie palców stóp, chudnięcie (w ciągu 8 miesięcy zmniejszenie masy ciała o ok. 40 kg). Chory dopiero po około 8 miesiącach wykonał badania krwi, w których glikemia wynosiła 700 mg/dl. Pacjent był hospitalizowany w klinice diabetologii, gdzie wprowadzono intensywną insulinoterapię, uzyskując normalizację glikemii oraz spadek HbA1c z 15,2% do 8,7%. Po 2 tygodniach pacjent został ponownie przyjęty do kliniki diabetologii z powodu dotkliwych parestezji w zakresie kończyn górnych i dolnych. Odstawiono insulinę, włączono metforminę (utrzymując zadowalającą glikemię) oraz karbamazepinę, fluoksetynę, kwas alfa-liponowy z miernym efektem przeciwbólowym. Pacjent był konsultowany w poradni leczenia bólu, gdzie zalecono gabapentynę w dawce 3 × 300 mg, jednakże nie uzyskano istotnej poprawy. Ustąpiły kurcze oraz niepokój ruchowy, ale objawy bólowe nie zmniejszyły się i pacjent został skierowany do Kliniki Neurologii. W badaniu przedmiotowym stwierdzono znaczną przeczulicę obejmującą kończyny górne i dolne oraz osłabione odruchy głębokie w kończynach dolnych. Wykonano nakłucie lędźwiowe uzyskując prawidłowy płyn mózgowo-rdzeniowy. W EMG stwierdzono cechy niewielkiego aksonalnego uszkodzenia nerwów czuciowych i ruchowych, z przewagą w kończynach dolnych, na poziomie pni, a także korzeni nerwów. W badaniu mięśni wykazano niewielkie uszkodzenie neurogenne, a także potencjały dodatnie mogące świadczyć o odnerwieniu i niewielkiej reinerwacji. Zalecono leczenie pregabaliną (2 × 150 mg) oraz tramadolem, ponownie jednak nie uzyskano wyraźnego efektu przeciwbólowego. Dopiero zastosowanie leków narkotycznych po wypisie z Kliniki spowodowało, cytując wypowiedź chorego, „odcięcie bólu”. Po 2 miesiącach wykonano kontrolne badanie EMG, w którym w dalszym ciągu stwierdzano cechy aksonalnego uszkodzenia włókien ruchowych i czuciowych, jednak w porównaniu z poprzednim badaniem zaobserwowano niewielką poprawę.

Po upływie roku w badaniu przedmiotowym stwierdzono zaburzenia chodu na palcach i piętach, wynikające z niedowładu mięśni stóp oraz zaburzeń czucia ułożenia, ponadto osłabienie czucia powierzchniowego w obrębie palców stóp z towarzyszącą przeczulicą na pozostałej powierzchni; w kończynach górnych doszło do upośledzenia czucia wibracji do wysokości stawów barkowych, w większym stopniu po lewej stronie, w kończynach dolnych czucie wibracji było zniesione, a także stwierdzono brak odruchów głębokich w kończynach górnych i dolnych. Badanie EMG wykazało dyskretne aksonalne uszkodzenie włókien ruchowych w kończynach dolnych oraz aksonalne uszkodzenie włókien czuciowych z przewagą w kończynach dolnych. Poza tym stwierdzono cechy uszkodzenia włókien ruchowych korzeni nerwowych, w badaniu mięśni natomiast — cechy dyskretnego, przewlekłego uszkodzenia neurogennego w mięśniu piszczelowym przednim lewym. Pozostałe parametry były prawidłowe.

Po około 2,5 roku utrzymywania się objawów nadal nie jest możliwe odstawienie leków opioidowych. Pacjent przez rok przyjmował oksykodon w dawce 2 × 40 mg (zmniejszenie bólu o 50%). Obecnie stosuje buprenorfinę w dawce 35 µg w postaci transdermalnej oraz gabapentynę w dawce 3 × 400 mg z zadowalającym efektem. Stosuje również dietę cukrzycową z dobrą kontrolą glikemii, a także otrzymuje stałą suplementację testosteronu. Badania kontrolne nie wykazały cech nawrotu choroby nowotworowej.

Dyskusja i wnioski

Neuropatia cukrzycowa jest najpowszechniej występującą neuropatią nabytą. Najczęstszą jej postacią jest symetryczna polineuropatia odsiebna, rzadziej występują neuropatie ogniskowe i wieloogniskowe, na przykład dotyczące nerwów czaszkowych, neuropatie z ucisku, rzadko — neuropatia dosiebna. Częstą postacią (8–10 %) jest także przewlekła zapalna poliradikuloneuropatia (CIDP, chronic inflammatory demyelinating polyneuropathy) [5]. Najczęściej zajęte przez chorobę są nerwy piszczelowy i łydkowy. Proces patologiczny może dotyczyć każdej części obwodowego układu nerwowego — od korzeni po zakończenia nerwów, z różnymi wariantami manifestacji klinicznej.

Neuropatia cukrzycowa może występować u 7–10% pacjentów już na początku choroby, ale może również się ujawnić dopiero po wielu latach. Jej częstość występowania wzrasta wówczas z 50% do 90% [6, 7]. Jako pierwsze pojawiają się objawy pozytywne, czyli drętwienie, pieczenie, parestezje, ból, a następnie objawy negatywne: pogorszenie czucia, osłabienie odruchów głębokich, niedowład czy zanik mięśni. Do innych objawów klinicznych zalicza się: zespół niespokojnych nóg, kurcze mięśni, zespół zmęczenia, bardzo często też objawy autonomiczne.

Ze względu na rodzaj uszkodzonych włókien nerwowych wyróżnia się następujące postacie neuropatii cukrzycowej: neuropatię cienkich włókien nerwowych, neuropatię grubych włókien nerwowych oraz neuropatię autonomiczną. Neuropatia cienkich włókien dotyczy cienkich, zmielinizowanych włókien A-delta i niezmielinizowanych włókien C (czucie bólu, temperatury, funkcje autonomiczne). Klasyczne badanie neurograficzne pozwala na ocenę włókien najszybciej przewodzących. W związku z tym, nawet gdy dochodzi do znacznego uszkodzenia włókien cienkich, wynik badania neurograficznego może być prawidłowy. Neuropatię cienkich włókien można oceniać na podstawie ilościowych testów czuciowych (subiektywne), a także za pomocą biopsji skóry (oceniając gęstość włókien cienkich). Do jej oceny można również zastosować neurografię kolizyjną, w której jest wykorzystywane zjawisko blokowania przewodzenia bodźcami kolizyjnymi. Jest to badanie rozkładu szybkości przewodzenia. Dzięki tej metodzie ocenia się proporcjonalny rozkład włókien przewodzących z różną szybkością w danym nerwie. Badania te są rzadko wykonywane i dostępne tylko w nielicznych pracowniach.

Jedną z postaci ostrej neuropatii cukrzycowej jest ostra neuropatia bólowa, związana z rozpoczęciem intensywnego leczenia hipoglikemizującego, wraz z początkiem insulinoterapii, bądź zastosowaniem leczenia pochodnymi sulfonylomocznika, zwana również insulinowym zapaleniem nerwów lub neuropatią cukrzycową wywołaną leczeniem [5, 6, 8, 9]. Dotyczy cienkich włókien nerwowych zmielinizowanych i niezmielinizowanych. Spadek HbA1c o 2% w czasie krótszym niż 3 miesiące może zwiększyć ryzyko jej wystąpienia [8]. Często, po 6–18 miesiącach, obserwuje się zmniejszenie dolegliwości [5, 6]. Prawdopodobnie taka sytuacja wystąpiła w opisanym przypadku. Początkowo dominującym objawem klinicznym był ból o znacznym nasileniu, co świadczy o uszkodzeniu cienkich niezmielinizowanych włókien C. Pewne rozpoznanie neuropatii cukrzycowej można ustalić jedynie po wykluczeniu innych przyczyn. W prezentowanym przypadku istniało kilka dodatkowych czynników, które mogły zainicjować przedkliniczny proces uszkodzenia nerwów. Również chemioterapia według protokołu BEP może spowodować zaburzenia czucia i mrowienia w palcach wskutek uszkodzenia neuronów czuciowych [10]. Jednak objawy te nie zostały zaobserwowane w pierwszych 5 latach po zastosowaniu chemioterapii. W przebiegu choroby obserwowano gwałtowne chudnięcie, wystąpiły cechy zespołu niedoborowego, ze szczególnym uwzględnieniem niedoboru witamin z grupy B, co — według niektórych autorów — wraz z depresją stanowi składowe tak zwanego cukrzycowego wyniszczenia neuropatycznego [6, 9]. W diagnostyce różnicowej rozważano neuropatię paranowotworową, która mogła wystąpić już na początku choroby nowotworowej, powodując aksonalne uszkodzenie nerwów, nieme klinicznie. Nie można również wykluczyć neuropatii para­nowotworowej, jako pierwszej manifestacji wznowy choroby nowotworowej, chociaż w przypadku raka jądra jako zespół paranowotworowy obserwuje się przede wszystkim limbiczne zapalenie mózgu lub zapalenie pnia mózgu czy podwzgórza (zespoły ośrodkowe). Polineuropatia czuciowa, jako zespół paranowotworowy, częściej jest obserwowana na przykład w raku drobnokomórkowym płuca [11, 12]. W opisywanym przypadku badania nie wykazały oznak wznowy choroby nowotworowej, zatem najprawdopodobniej doszło do nałożenia się kilku procesów patologicznych, co spowodowało nietypowy przebieg kliniczny, ze znacznie nasilonymi objawami bólowymi, a wraz z upływem czasu dołączyły się także objawy uszkodzenia innych rodzajów włókien.

Leczenie cukrzycowej neuropatii bólowej polega między innymi na prawidłowej kontroli glikemii, leczeniu chorób towarzyszących (np. nadciśnienia tętniczego) i prowadzeniu przez pacjenta zdrowego trybu życia. Suplementacja witamin czy podawanie kwasu alfa-liponowego nie ma udowodnionej skuteczności. Do leków pierwszego wyboru w objawowym leczeniu bólu należą: z grupy trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych (TCA, tricyclic antidepressants) — amitryptylina, z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu serotoniny (SNRI, serotonin norepinephrine reuptake inhibitor) — wenlafaksyna, duloksetyna oraz leki przeciwpadaczkowe — pregabalina, gabapentyna. Lekami drugiego wyboru są słabe i silne opioidy — tramadol, oksykodon, buprenorfina, fentanyl [2, 13]. Obecnie dostępne terapie powodują tylko zmniejszenie objawów; nie zatrzymują. a tym bardziej nie odwracają procesu uszkodzenia nerwów. W prezentowanym przypadku dopiero połączenie leków opioidowych z przeciwpadaczkowymi przyniosło zadowalający efekt. Neuropatia bólowa związana z rozpoczęciem intensywnego leczenia hipoglikemizującego może również wystąpić u dzieci. Wilson i wsp. [14] przedstawili opis chłopca, u którego po intensywnym leczeniu insuliną (uzyskano spadek HbA1c z 14,1% do 7,6%) wystąpiły dolegliwości bólowe stóp uniemożliwiające chodzenie i konieczne było zastosowanie opioidów, a znaczącą poprawę (pozwalającą na samodzielne poruszanie się) zaobserwowano dopiero po 3 miesiącach. Yanaki i wsp. [15] opisali dwa podobne przypadki (insulinowego zapalenia nerwów), w których nieskuteczne okazały się pregabalina, niektóre leki przeciwdepresyjne, jak również opioidy, a poprawę uzyskano dopiero po zastosowaniu klomipraminy. Obserwacje te potwierdzają, jak trudne może być leczenie neuropatii cukrzycowej, stąd powstaje konieczność indywidualnego doboru leczenia w przypadkach często opornych na schematyczne postępowanie standardowe.

PIŚMIENNICTWO

  1. 1. Brannagan T.H. Ból neuropatyczny. W: Rowland L.P., Pedley T.A. Neurologia Merrita. Elsevier Urban & Patrner, Wrocław 2012: 921–929.
  2. 2. Szczudlik A., Dobrogowski J., Wordliczek J. i wsp. Diagnosis and ma­nagement of neuropathic pain: review of literature and recommendations of the Polish Association for the Study of Pain and the Polish Neurological Society — Part Two. Neurol. Neurochir. Pol. 2014; 48: 423–435.
  3. 3. de Andrés J., de la Calle J.L., Pérez M., López V. Clinical characteristics, patient-reported outcomes, and previous therapeutic management of patients with uncontrolled neuropathic pain referred to pain clinics. Pain Res Treat. 2014; 2014: 518716.
  4. 4. Dobson J.L., McMillan J., Li L. Benefits of exercise intervention in reducing neuropathic pain. Front Cell Neurosci. 2014; 8: 102.
  5. 5. Ejma M. Neurologiczne powikłania cukrzycy. Pol. Przegl. Neurol. 2010; 6: 179–189.
  6. 6. Vinik A.I., Park T.S., Stansberry K.B., Pittenger G.L. Diabetic neuropathies. Diabetologia 2000; 43: 957–973.
  7. 7. Little A.A., Edwards J.L., Feldman E.L. Diabetic neuropathies. Pract. Neurol. 2007; 7: 82–92.
  8. 8. Gibbons C.H., Freeman R. Treatment-induced neuropathy of diabetes: an acute, iatrogenic complication of diabetes. Brain. 2015; 138 (Pt 1): 43–52.
  9. 9. Knopp M., Srikantha M., Rajabally Y.A. Insulin neuritis and diabetic cachectic neuropathy: a review. Curr. Diabetes Rev. 2013; 9: 267–274.
  10. 10. Markman M. Neuropatia obwodowa wywołana chemioterapią — problem niedoceniany i zbyt rzadko zgłaszany. Neurol. Dypl. 2007; 2: 38–42.
  11. 11. Rosenfeld M.R., Dalmau J. Diagnosis and management of paraneoplastic neurologic disorders. Curr. Treat. Options Oncol. 2013; 14: 528–538.
  12. 12. Graus F., Delattre J.Y., Antoine J.C. i wsp. Recommended diagnostic criteria for paraneoplastic neurological syndromes. J. Neurol. Neurosurg. Psychiatry 2004; 75: 1135–1140.
  13. 13. Harati Y. Neuropatia cukrzycowa: pytania bez odpowiedzi. Neurol. Dypl. 2008; 3: 69.
  14. 14. Wilson J.L., Sokol D.K., Smith L.H. i wsp. Kincaid J.C. Acute painful neuropathy (insulin neuritis) in a boy following rapid glycemic control for type 1 diabetes mellitus. J. Child Neurol. 2003; 18: 365–367.
  15. 15. Yanaki M., Iwade M., Yamagata K. i wsp. Two cases of medicinal treatment of diabetic post treatment painful neuropathy. Masui 2013; 62: 1400–1405.

Ważne: serwis https://journals.viamedica.pl/ wykorzystuje pliki cookies. Więcej >>

Używamy informacji zapisanych za pomocą plików cookies m.in. w celach statystycznych, dostosowania serwisu do potrzeb użytkownika (np. język interfejsu) i do obsługi logowania użytkowników. W ustawieniach przeglądarki internetowej można zmienić opcje dotyczące cookies. Korzystanie z serwisu bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zapisane w pamięci komputera. Więcej informacji można znaleźć w naszej Polityce prywatności.

Czym są i do czego służą pliki cookie możesz dowiedzieć się na stronie wszystkoociasteczkach.pl.

 

Wydawcą serwisu jest  "Via Medica sp. z o.o." sp.k., ul. Świętokrzyska 73, 80–180 Gdańsk

tel. +48 58 320 94 94, faks +48 58 320 94 60, e-mail: viamedica@viamedica.pl