Białaczki z dużych ziarnistych limfocytów T i komórek naturalnej cytotoksyczności

PRACA POGLĄDOWA

 

 

Białaczki z dużych ziarnistych limfocytów T i komórek naturalnej cytotoksyczności

Leukemias of T-cell large granular lymphocytes and natural killers

 

Bożena Katarzyna Budziszewska

Klinika Hematologii, Instytut Hematologii i Transfuzjologii, Warszawa
Klinika Hematologii i Transfuzjologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa

 

 

Streszczenie

Białaczki z dużych ziarnistych limfocytów (LGL) obejmują biologicznie heterogenną grupę rzadkich nowotworów układu chłonnego wywodzących się z limfocytów T (T-LGL) lub z komórek naturalnej cytotoksyczności (NK-LGL). Wydaje się, że białaczka T-LGL powstaje w wyniku długotrwałej stymulacji antygenowej, a przeżycie komórek LGL jest związane ze stałą aktywacją antyapoptotycznych szlaków wewnątrzkomórkowych JAK/STAT, RAS/RAF/MEK/ERK, sfingolipidów i szlaków zewnątrzkomórkowych, takich jak FAS/FASL. Przebieg kliniczny może być różny — indolentny lub agresywny. U większości pacjentów występują objawy kliniczne pod postacią cytopenii, organomegalii o różnym nasileniu, często ze współistniejącymi chorobami autoimmunizacyjnymi, zwłaszcza reumatoidalnym zapaleniem stawów. Podstawą współczesnej diagnostyki białaczek LGL są cytometria przepływowa oraz badanie rearanżacji genów kodujących receptor T-komórkowy. Większość pacjentów wymaga leczenia ze względu na ciężką powikłaną zakażeniami neutropenię. Terapia jest oparta na leczeniu immunosupresyjnym; lekiem z wyboru w I linii jest metotreksat lub cyklofosfamid. Dotychczas nie opracowano standardów postępowania w białaczce T-LGL. Przewlekłe białaczki T/NK-LGL mają charakter indolentny o korzystnym rokowaniu, natomiast białaczki agresywne T/NK-LGL są gwałtownie przebiegającymi chorobami o złym rokowaniu.

Słowa kluczowe: duże ziarniste limfocyty T, komórki naturalnej toksyczności, białaczka, choroby autoimmunizacyjne

Hematologia 2015; 6, 2: 155–167

 

Abstract

Leukemias of large granular lymphocytes (LGL) include a heterogeneous group of rare lymphoid malignancies derived from T cells (T-LGL) and natural killers (NK-LGL) T-LGL leukemia arises from long-term antigen stimulation and the survival of LGL cells is associated with constitutive activation of anti-apoptotic intracellular pathways JAK/STAT, RAS/RAF/MEK/ERK, sphingolipids and extracellular FAS/FASL. The clinical course may be indolent or aggressive where majority of patients present clinical symptoms such as cytopenia, organomegaly and underlying autoimmune diseases; particularly rheumatoid arthritis. Diagnosing LGL leukemia is based on flow cytometry and T-cell receptor gene rearrangement. Most patients also require treatment for severe neutropenia complicated infections. T-LGL leukemia therapy is mainly immunosuppressive; the drug of choice in the first line is methotrexate or cyclophosphamide but there are no established standards for treating LGL leukemia. Both chronic T/NK-LGL leukemias exhibit an indolent clinical course with a favorable prognosis, whereas aggressive T/NK-LGL leukemias are progressive diseases with poor prognosis.

Key words: large granular lymphocytes, natural killer cell, leukemias, autoimmune diseases

Hematologia 2015; 6, 2: 155–167

 

 

WPROWADZENIE

Białaczki z dużych ziarnistych limfocytów (LGL, large granular lymphocytes) należą do rzadkich nowotworów układu chłonnego wywodzących się z limfocytów T (T-LGL) lub z komórek naturalnej cytotoksyczności (NK-LGL). Jest to heterogenna grupa schorzeń stanowiąca 2–3% białaczek z małych limfocytów. Zgodnie z klasyfikacją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, World Health Organization) wyróżnia się T-LGL o przebiegu indolentnym lub agresywnym, przewlekłe choroby limfoproliferacyjne z komórek NK (CLPD-NK, chronic lymphoproliferative disorders of NK cells) i agresywną białaczkę NK-LGL. Najczęstszą postacią, stanowiącą 85% przypadków klonalnych chorób LGL, jest białaczka T-LGL [1, 2].

U zdrowych osób duże ziarniste limfocyty T stanowią 10–15% jednojądrzastych komórek krwi obwodowej, tj. 0,1–0,3 G/l, i dzielą się na dwie populacje: dojrzałych, grasiczych cytotoksycznych limfocytów T CD8+CD3+ oraz komórek NK CD8+CD3– zdolnych do niszczenia komórek nowotworowych, komórek zakażonych przez wirusy lub wykazujących ekspresję allogenicznych antygenów głównego układu zgodności tkankowej [3]. W warunkach prawidłowej odpowiedzi na obecność patogenu następuje proliferacja dużych ziarnistych limfocytów T. Niekiedy jednak w odpowiedzi na stymulację antygenową proliferacja poliklonalnych cytotoksycznych limfocytów T CD8+ może być nadmierna i przedłużona, co prowadzi do przejściowej, odczynowej limfocytozy T-LGL. Opisano ją w przebiegu ostrych zakażeń, chorób autoimmunizacyjnych oraz powszechnego zmiennego niedoboru odporności (CVID, common variable immunodeficiency) [1, 4–6]. Reaktywna limfocytoza T-LGL powinna ulec normalizacji samoistnie lub w wyniku zastosowanej terapii choroby podstawowej w ciągu 6 miesięcy. Jeśli trwa dłużej niż 6 miesięcy, to rozpoznaje się przewlekłą limfocytozę T-LGL [1, 3].

Zarówno w przebiegu prawidłowych, jak i patologicznych odpowiedzi immunologicznych wśród T-LGL mogą się pojawić również komórki klonalne CD8+CD3+, co określa się jako oligoklonalną lub monoklonalną limfocytozę T-LGL. Monoklonalna limfocytoza może być reakcją na obecność choroby autoimmunizacyjnej, infekcji wirusowych, przebytej splenektomii, przeszczepienie allogenicznych krwiotwórczych komórek macierzystych (allo-HSCT, allogeneic hematopoietic stem cell transplantation) lub innych transplantacji narządowych [7–12]. Co więcej, przewlekła klonalna limfocytoza CD8+CD3+ występuje u osób starszych i nigdy nie rozwija się w białaczkę T-LGL [11, 13], choć fenotypowo komórki te nie różnią się od komórek białaczkowych [14]. Taka nienowotworowa proliferacja jest niekiedy określana jako stan przednowotworowy lub „klonopatia T-komórkowa o nieustalonym znaczeniu” (TCUS, T-cell clonopathy of undetermined significance), analogicznie do gammapatii monoklonalnej o nieustalonym znaczeniu (MGUS, monoclonal gammopathy of undetermined significance) [15, 16]. W monoklonalnej limfocytozie TCUS, w przeciwieństwie do klasycznej białaczki T-LGL, nie występują objawy kliniczne ani inne zmiany w badaniu morfologicznym krwi.

 

BIAŁACZKA Z DUŻYCH ZIARNISTYCH LIMFOCYTÓW T

Białaczkę z dużych ziarnistych limfocytów T opisano w 1985 roku jako klonalną chorobę obejmującą szpik kostny i śledzionę [17], która może wystąpić w każdym wieku, nawet u dzieci, ale najczęściej chorują na nią osoby starsze około 60. roku życia. Średni okres pojawienia się objawów od momentu postawienia diagnozy to 37 miesięcy, a średni czas przeżycia pacjentów z białaczką T-LGL przekracza 10 lat [18–21].

 

Etiopatogeneza

Istnieje kilka hipotez dotyczących etiologii chorób nowotworowych wywodzących się z LGL. Jedną z nich jest przewlekła stymulacja przez antygeny wirusowe, takie jak: ludzki wirus limfotropowy (HTLV-I, human T-cell lymphotrophic virus type I) lub autoantygeny, która prowadzi do aktywacji i klonalnej ekspansji cytotoksycznych limfocytów T CD8+. U większości pacjentów wykazano obecność białka env p21e (BA 21) pochodzącego z otoczki wirusa HTLV-I [22–25].

Istotnym mechanizmem uczestniczącym w patogenezie chorób wywodzących się z T-LGL jest zahamowanie apoptozy. Jak wcześniej wspomniano, podczas infekcji lub jakiejkolwiek stymulacji antygenowej dochodzi do gwałtownej proliferacji T-LGL, a ich liczba może się zwiększyć nawet 50 tys. razy. Po eliminacji antygenu komórki te są niszczone w mechanizmie tak zwanej aktywacji wywołującej śmierć komórki (AICD, activation-induced cell death). Jednak w białaczkowych komórkach T-LGL proces ten nie przebiega prawidłowo i limfocyty T nie ulegają apoptozie. Istotną rolę odgrywają w nim liczne wewnątrzkomórkowe antyapoptotyczne szlaki sygnałowe ulegające aktywacji, co umożliwia przeżycie komórki. Należą do nich szlaki: JAK2/STAT3, RAS/RAF/MEK/ERK i SFK/PI3K/Akt oraz sfingolipidy [26, 27]. Sieć wewnątrzkomórkowych szlaków sygnałowych biorących udział w patogenezie białaczki T-LGL przedstawiono na rycinie 1.

 

Rycina 1. Sieć wewnątrzkomórkowych szlaków sygnałowych biorących udział w patogenezie białaczki z dużych ziarnistych limfocytów T; nadrzędne i stale aktywne przekaźniki zaznaczono jasnym kolorem, sygnały hamujące — ciemnym kolorem, a na biało — przekaźniki, których status jest niezmieniony lub nie do końca poznany (wg [27]); ASAH — kwaśna ceramidaza; ERK — extracellular signal-regulated kinase; FasL — ligand Fas; IL — interleukina; MEK — kinaza białkowa aktywowana mitogenem; NFκB — czynnik transkrypcyjny NF kappa B; PDGF — płytkopochodny czynnik wzrostu; Pi3k — kinaza-3-fosfatydyloinozytolu; RTK — receptor kinazy tyrozynowej; S1P — fosforan sfingozyny 1; sFas — rozpuszczalny Fas

Figure 1. The signaling network underlying large granular lymphocytes T-cell leukemia pathogenesis. Up-regulated or constitutively active nodes are highlighted in light color; down-regulated or inhibited signals are in dark color; the states of withe nodes are unknown or unchanged compared with normal (acc. to [27]); ASAH — acid ceramidase; ERK — extracellular signal-regulated kinase; FasL — Fas ligand; IL — interleukin; MEK — mitogen-activated protein kinase; NFκB — nuclear factor kappa B; PDGF — platelet-derived growth factor; Pi3k — phosphatidylinositol 3 kinase; RTK — receptor tyrosine kinase; S1P — sphingosine-1-phosphate; sFas — soluble Fas

 

Wydaje się, że najistotniejszym czynnikiem warunkującym proliferację LGL, występującym u prawie wszystkich pacjentów, jest obecność aktywnej formy STAT3 — czynnika transkrypcyjnego szlaku sygnałowego JAK/STAT, który kontroluje proliferację i apoptozę wielu komórek, jak również procesy angiogenezy i odpowiedzi immunologicznej. Przetrwała aktywacja STAT3, między innymi przy udziale interleukiny 6 (IL-6), jest odpowiedzialna za proliferację limfocytów T poprzez zahamowanie apoptozy niezależnej od BCL-2 [28]. U 40% pacjentów z białaczką T-LGL przyczyną stałej aktywacji czynnika transkrypcyjnego STAT3 jest obecność somatycznych mutacji genu STAT3, ale również inne mutacje takich genów, jak PTPRT, BCL11B, SLIT2 i NRP1, które mogą być związane z aktywacją STAT3 [29, 30]. Stwierdzenie somatycznych mutacji, zwłaszcza genu STAT3, może stanowić istotne narzędzie w różnicowaniu „prawdziwej” białaczki T-LGL i odczynowej monoklonalnej limfocytozy T-LGL. Ponadto specyficzne inhibitory STAT3, takie jak na przykład OPB-3112 [31], wprowadzane do badań klinicznych w leczeniu innych nowotworów hematologicznych mogą się stać również terapią celowaną w białaczce T-LGL [29].

Białaczkowe komórki T-LGL są także oporne na apoptozę zależną od szlaku sygnałowego FAS/ligand FAS (FAS/FASL, Fas ligand). W warunkach fizjologicznych interakcja FASL i jego receptora powoduje aktywację szlaków apoptotycznych poprzez tworzenie kompleksu sygnałowego indukującego śmierć komórki (DISC, death-inducing signaling complex) w procesie AICD. W komórkach T-LGL stwierdzono nadekspresję białek hamujących kompleks DISC oraz obecność rozpuszczalnego receptora FAS (sFAS, soluble FAS), co prowadzi do zahamowania apoptozy za pośrednictwem tego szlaku, mimo wysokiej ekspresji powierzchniowego receptora FAS/FASL oraz nieobecności mutacji genu receptora FAS [32, 33]. Upośledzenie zależnej od Fas śmierci komórki przyczynia się do rozwoju białaczki T-LGL.

W komórkach białaczkowych T-LGL stwierdzono również stałą aktywację antyapoptotycznych szlaków sygnałowych RAS/RAF/MEK/ERK, PI3K/AKT i związanego z nimi czynnika transkrypcyjnego kappa B (NF-κB, nuclear factor kappa B), co prowadzi do zahamowania apoptozy i zwiększenia przeżywalności monoklonalnych limfocytów T [27].

Jako nadrzędne przekaźniki dla tych szlaków sygnałowych zidentyfikowano interleukinę 15 (IL-15) i płytkopochodny czynnik wzrostu (PDGF, platelet-derived growth factor). Interleukina 15, należąca do rodziny IL-2, powoduje ekspresję białek rodziny BCL-1 (BCL-2 i BCL-XL) i, poprzez aktywację szlaków sygnałowych, podtrzymuje populację zarówno prawidłowych komórek pamięci CD8+ i komórek NK, jak i białaczkowych komórek T-LGL [13, 34]. Wykazano, że podjednostka rozpuszczalnego receptora IL-15Rα ma regulujący wpływ na komórki jednojądrzaste krwi obwodowej pacjentów z białaczką T-LGL. Wyższy poziom ekspresji IL-15Rα prowadzi do obniżenia progu odpowiedzi na IL-15, a w konsekwencji — do znacznie większej proliferacji komórek białaczkowych T-LGL pod wpływem egzogennej IL-15, w porównaniu z komórkami prawidłowymi [35]. Płytkopochodny czynnik wzrostu jest najsilniejszym czynnikiem wzrostu dla komórek T i NK w białaczce T/NK-LGL. Obok IL-15 odgrywa kluczową rolę w patogenezie w białaczce T-LGL, regulując przeżywalność komórek poprzez szlaki sygnałowe PI3K-AKT i MEK/ERK [36].

W patogenezie białaczki T-LGL uczestniczą również sfingolipidy odgrywające znaczącą rolę w procesach proliferacji, apoptozy i migracji komórek. O losie komórki decyduje nie tyle ilość sfingolipidów, co równowaga między ceramidami proapoptotycznymi, takimi jak sfingozyna, a antyapoptotycznymi, takimi jak fosforan sfingozyny 1 (S1P- sfingosine-1 phosphate). Analiza molekularna ujawnia, że w komórkach białaczkowych T-LGL równowaga ta zostaje zaburzona na korzyść czynników antyapoptotycznych [37].

 

Definicja

Białaczka z dużych ziarnistych limfocytów T charakteryzuje się obecnością przetrwałych (> 6 mies.) limfocytów T-LGL, których liczba we krwi obwodowej wynosi 2–20 G/l [2]. Należy jednak podkreślić, że 25–30% u pacjentów z nowo zdiagnozowaną chorobą liczba T-LGL wynosi mniej niż 0,5 G/l, a według Prochorec i wsp. ponad połowa chorych na białaczkę T-LGL i chorobę autoimmunizacyjną nie spełniała ilościowego kryterium rozpoznania dotyczącego liczby T-LGL, co interpretowano jako klonalną reakcję na chorobę podstawową [38, 39]. Obecnie, w dobie badań molekularnych, białaczkę T-LGL rozpoznaje się nawet w przypadku stwierdzenia klonalnej limfocytozy T-LGL między 0,4 a 2 G/l, jeśli towarzyszą jej objawy kliniczne i/lub inne zmiany morfologiczne krwi [38, 40].

 

Objawy kliniczne

W przebiegu klinicznym białaczki T-LGL dominuje limfocytoza T-LGL, jak wspomniano, nawet do 20 G/l ze współistniejącą neutropenią, w 50% przypadków ciężką, z liczbą neutrofili poniżej 0,5 G/l. U około połowy pacjentów występuje niedokrwistość, a u 5–35% z nich może być zależna od przetoczeń koncentratu krwinek czerwonych (kkcz). U 20% chorych występuje małopłytkowość. Cytopenii może towarzyszyć splenomegalia i hepatomegalia, rzadziej limfadenopatia. Typowym objawem są nawracające infekcje bakteryjne, dotyczące głównie skóry, śluzówek i układu oddechowego. Część pacjentów zgłasza objawy ogólne pod postacią zmęczenia, wzmożonej potliwości nocnej, stanów podgorączkowych i zmniejszenia masy ciała [1, 3, 4, 41]. Częstość występowania objawów klinicznych przedstawiono w tabeli 1.

 

Tabela 1. Częstość występowania objawów klinicznych u pacjentów z białaczką z dużych ziarnistych limfocytów T (źródło [4])

Table 1. The incidence of clinical symptoms in patients with leukemia of T-cell large granular lymphocytes (source [4])

Objawy

Częstość występowania (%)

Neutropenia

65–85

Przewlekła niedokrwistość

20–60

Splenomegalia

15–56

Hepatomegalia

50

Objawy ogólne

20–40

Nawracające infekcje bakteryjne

10–20

 

U pacjentów z białaczką T-LGL często są obecne dodatnie odczyny serologiczne, co wiąże się ze współistnieniem chorób autoimmunizacyjnych. tabeli 2 przedstawiono nieprawidłowości serologiczne spotykane pacjentów białaczką T-LGL [3, 16, 42].

 

Tabela 2. Nieprawidłowości biochemiczne i serologiczne oraz częstość ich występowania u pacjentów z białaczką z dużych ziarnistych limfocytów (źródła [3, 16, 42])

Table 2. Biochemical and serological abnormalities and their prevalence in patients with large granular lymphocytes leukemia (sources [3, 16, 42])

Nieprawidłowości biochemiczne i serologiczne

Częstość występowania (%)

Podwyższone stężenie β2-mikroglobuliny

70

Czynnik reumatoidalny (RF, rheumatoid factor)

61

Przeciwciała przeciwjądrowe

44

Hipergammaglobulinemia poliklonalna

38

Podwyższona aktywność LDH

33

Przeciwciała przeciwpłytkowe

25

Przeciwciała przeciwgranulocytarne

20

Gammapatia monoklonalna

15

Dodatni odczyn Coombsa

14

Krążące kompleksy immunologiczne

BD

LDH (lactate dehydrogenase) — dehydrogenaza mleczanowa; BD — brak danych

 

Do najczęściej występujących chorób autoimmunizacyjnych pacjentów z klonalnymi chorobami limfocytów T-LGL należą reumatoidalne zapalenie stawów (RA, rheumatoid arthritis) (25–30%) i zespół Felty’ego (40%) [43–45]. Opisano przypadki białaczki T-LGL z towarzyszącym zespołem Evansa, zespołem Sjögrena, zapaleniem tarczycy typu Hashimoto, chorobą Gravesa-Basedowa, zespołem Cushinga, nadczynnością przytarczyc, stwardnieniem rozsianym, wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, łuszczycą oraz nawracającym zapaleniem naczyniówki [1, 3, 7, 16, 21]. Niedokrwistość, małopłytkowość i neutropenia występujące u pacjentów z białaczką T-LGL mają również komponentę immunologiczną związaną z obecnością przeciwciał [41].

Białaczka T-LGL jest również najczęstszą przyczyną wybiórczej aplazji czystoczerwonokrwinkowej (PRCA, pure red cells aplasia) u dorosłych i występuje u 8–19% pacjentów [3, 46, 47]. Dlatego ocena obecności klonalnych limfocytów T-LGL powinna być rutynowo przeprowadzona u pacjentów z PRCA, nawet jeśli istnieją inne przyczyny aplazji, takie jak infekcja parvowirusem B19 (PV B19) czy grasiczak. Infekcja PV B19 znacznie szybciej rozwija się u pacjentów z białaczką T-LGL [48, 49]. Wydaje się, że niszczenie prekursorów krwinek czerwonych przez cytotoksyczne limfocyty T odgrywa główną rolę w mechanizmie rozwoju PRCA u tych chorych [3, 7]. Białaczkę T-LGL opisywano również u pacjentów z anemią aplastyczną i zespołem mielodysplastycznym [16, 50, 51]. Przetrwała stymulacja antygenowa prowadząca do proliferacji klonalnych komórek T-LGL może być również czynnikiem patogenetycznym nowotworów B-komórkowych, takich jak: chłoniaki z małych limfocytów B, białaczka włochatokomórkowa, chłoniak limfoplazmocytowy, szpiczak plazmocytowy, chłoniaki strefy brzeżnej, chłoniak Hodgkina [52–54]. Volkheimer i wsp. [55] wykazali, że u 18% chorych na białaczkę T-LGL rearanżacji genów kodujących receptor T-komórkowy (TCR, T-cell receptor) towarzyszą rearanżacje genów kodujących części zmienne łańcuchów lekkich kappa i lambda immunoglobulin, świadczące o monoklonalności limfocytów B.

 

Badania diagnostyczne

Podstawą współczesnej diagnostyki klonalnych chorób T-LGL są badania immunofenotypowe metodą cytometrii przepływowej i badania molekularne potwierdzające klonalną rearanżację TCR. Różnicowanie na podstawie badania morfologicznego reaktywnych, łagodnych komórek LGL od białaczkowych jest niemożliwe. W ocenie morfologicznej rozmazu krwi obwodowej i szpiku widoczne są duże (średnica 15–18 μm), jednojądrzaste komórki z okrągłym, wypełnionym skondensowaną, dojrzałą chromatyną, jądrem oraz zwiększoną ilością bladoniebieskiej cytoplazmy, w której są widoczne przypadkowo rozłożone, azurofilne ziarnistości. Jednak nie wszystkie komórki T-LGL mają typową morfologię i mogą nie zawierać ziarnistości [39, 56]. Trepanobiopsja szpiku kostnego ujawnia dyskretne, słabo barwiące się hematoksyliną i eozyną śródmiąższowe i linijne wewnątrzzatokowe nacieki z limfocytów T lub ich małe skupiska [17]. Loughran i wsp. [1, 19] uważają nawet, że biopsja szpiku kostnego nie jest konieczna w diagnozowaniu białaczki T-LGL. Jednak wprowadzenie badań immunohistochemicznych w diagnostyce proliferacji komórek T-LGL zdecydowanie poprawiło ich identyfikację i pozwoliło na wykrycie nacieków w szpiku kostnym u ponad 85% pacjentów [1, 17]. Stwierdzenie ekspresji CD3 i CD8 na tych limfocytach oraz obecność w ich cytoplazmie ziarnistości, w których wykrywa się takie markery, jak gran-zym B, TIA-1 (TIA-1, T-cell intracellular antigen 1) i perforynę, wydaje się specyficzne dla białaczki T-LGL [57, 58]. Niemniej jednak nie stwierdzono korelacji między wielkością nacieku komórek T-LGL w szpiku a stopniem cytopenii czy ciężkością objawów klinicznych [1].

Badanie immunofenotypowe metodą cytometrii przepływowej jest rekomendowaną metodą identyfikacji białaczkowych komórek T-LGL [1, 3]. Prawidłowe komórki T-LGL charakteryzują się fenotypem CD2+CD3+CD4–CD5+CD7+CD8+CD16-CD56– TCRαβ+ i TCRγδ–. Komórki nowotworowe T-LGL mają również fenotyp dojrzałych komórek T lub NK, ale w 80% wykazują nieprawidłową ekspresję antygenów pan-T-komórkowych, na przykład CD5 czy CD7, oraz obecność antygenów komórek NK, takich jak CD16+ (w 80%) i CD57+ (100%) [19, 59, 60]. Antygen CD57 jest charakterystycznym markerem białaczki T-LGL, co sugeruje, że białaczkowe limfocyty T-LGL pochodzą z CD57(–) komórek T pamięci, które nabywają antygen CD57 jako komórki efektorowe [61]. Większość białaczkowych komórek wykazuje TCRαβ+, a przypadki TCRγδ+ rokują gorzej. Najpowszechniejsze immunofenotypy białaczek T-LGL i NK-LGL przedstawiono w tabeli 3 [1].

 

Tabela 3. Charakterystyka immunofenotypowa prawidłowych i nowotworowych dużych ziarnistych limfocytów T i komórek naturalnej cytotoksyczności

Table 3. Immunophenotyping characteristics of normal and leukemic T-cell large granular lymphocytes and natural killers

Typ białaczki

Immunofenetyp

Prawidłowe limfocyty T-LGL

CD2+ CD3+ CD4– CD5+ CD7+ CD8+ CD16– CD56– TCRαβ+ TCRγδ–

Białaczka T-LGL:

  • postać indolentna

  • postać agresywna

CD3+ TCRαβ + CD8+ CD57+ CD16+

CD3+ TCRαβ + CD8+ CD56+ CD16+

Agresywna białaczka NK-LGL

CD3– CD56+ CD16+

Przewlekła limfocytoza z komórek NK

CD3– CD56+ CD16+

TCR (T-cell receptor) — receptor T-komórkowy; T-LGL (leukemia of T-cell large granular lymphocytes) — białaczka z dużych ziarnistych limfocytów T; NK-LGL (leukemia of natural killers large granular lymphocytes) — białaczka z dużych ziarnistych limfocytów naturalnej cytotoksyczności

 

Zaburzenia cytogenetyczne w białaczce T-LGL występują jedynie w około 10% przypadków; mogą się pojawić aberracje chromosomalne, takie jak: inwersja 12p, 14q, delecja 5q, trisomie chromosomów 3, 8, 14 [1, 62].

Wykazanie monoklonalności limfocytów T-LGL stanowi jedno z podstawowych kryteriów rozpoznania proliferacji komórek T-LGL i polega na badaniu klonalności TCR. Receptor ten, obecny na powierzchni limfocyta T, jest glikoproteiną składającą się z dwóch łańcuchów polipeptydowych α i β, a w mniej niż 10% przypadków są to łańcuchy γ i δ. Jest on zdolny do swoistego rozpoznania antygenu, a w połączeniu z glikoproteiną CD3 nabywa zdolności przekazywania sygnału i aktywacji limfocyta T [63]. W okresie rozwoju i dojrzewania limfocytów T dochodzi do rearanżacji genów kodujących TCR, w wyniku czego powstają populacje limfocytów T z unikatową molekularną sekwencją nukleotydów. Ocenia się, że w wyniku rearanżacji może powstać nawet 1018 unikatowych TCR [1, 64]. Nadmierna proliferacja jednej tylko populacji limfocytów T z jednakową rearanżacją TCR prowadzi do rozrostu monoklonalnego.

Klonalność komórek T-LGL jest rutynowo badana metodą reakcji łańcuchowej polimerazy (PCR, polymerase chain reaction). Chociaż jej czułość jest mniejsza niż metody Southern blot i wynosi 70–80%, to jest mniej czasochłonna i nie wymaga dużej ilości dobrego jakościowo DNA [63]. Klonalną rearanżację TCR można również potwierdzić, wykorzystując metodę cytometrii przepływowej z użyciem przeciwciał monoklonalnych rozpoznających fragmenty łańcuchów β regionów zmiennych (Vβ) TCR. Czułość tej metody wynosi około 80% i jest porównywalna z czułością metody PCR [3]. Jej zaletą jest krótki czas, w jakim uzyskuje się potwierdzenie klonalności, i możliwość oceny podtypów łańcuchów Vβ. Choć nie opisano specyficznych podtypów Vβ związanych z białaczką T-LGL, to opisano częstsze występowanie podtypu Vβ 6 [65].

Komórki białaczkowe T-LGL wykazują również nieprawidłową ekspresję receptorów immunoglobulinopodobnych (KIR, killer cell immunoglobulin-like receptors), aktywujących komórki NK. Dzięki nim komórki NK rozpoznają antygeny zgodności tkankowej (MCH, major histocompatibility complex) I klasy i biorą udział w reakcji własnej tolerancji na antygeny. Z użyciem przeciwciał CD158 można wykazać ekspresję monoklonalnych receptorów KIR u ponad połowy pacjentów z białaczką T-LGL [66–68].

W różnicowaniu białaczki T-LGL należy uwzględnić białaczkę włochatokomórkową, ubogokomórkową postać ostrej białaczki limfoblastycznej, anemię aplastyczną, hipoplastyczny zespół mielodysplastyczny, nocną napadową hemoglobinurię i immunologiczną agranulocytozę.

 

Leczenie

Nie ma standardów leczenia białaczki T-LGL. Ze względu na rzadkie występowanie tych chorób prowadzenie badań prospektywnych jest trudne. Większość danych pochodzi z badań retrospektywnych i licznych opisów przypadków. Największe opublikowane retrospektywne badanie Bareau i wsp. [20] obejmowało grupę 229 pacjentów leczonych w latach 1999–2007 w 35 ośrodkach we Francji. Przedstawiono w nim kliniczną i biologiczną charakterystykę pacjentów z białaczkami T/NK-LGL oraz wyniki odpowiedzi na zastosowane leczenie (opisane poniżej przy omawianiu poszczególnych rodzajów terapii).

Ze względu na patogenezę choroby terapią podstawową pozostaje leczenie immunosupresyjne. Leki immunosupresyjne stosuje się w monoterapii lub w skojarzeniu. Zarówno białaczka T-LGL, jak i białaczka z komórek NK zwykle ma przewlekły przebieg kliniczny. Schemat postępowania przedstawiono na rycinie 2.

 

Rycina 2. Schemat postępowania u pacjentów z białaczką z dużych ziarnistych limfocytów T (T-LGL); Hb — hemoglobina; ANC — bezwzględna liczba neutrofili; MTX — metotreksat; G-CSF — czynnik stymulujący tworzenie kolonii granulocytów; CR — całkowita remisja; PR — częściowa remisja; CsA — cyklosporyna A

Figure 2. Diagram of the treatment patients with T-cell large granular lymphocytes (T-LGL) leukemia; Hb — hemoglobin; ANC — absolute neutrophil count; MTX — methotrexate; G-CSF — granulocyte-colony stimulating factor; CR — complete remission; PR — partial remission; CsA — cyclosporine A

 

U pacjentów bez objawów najlepszym postępowaniem jest obserwacja (watch and wait). Wskazaniami do leczenia są:

  • ciężka neutropenia (bezwzględna liczba neutrofili [ANC, absolute neutrophil count] < 0,5 G/l);

  • umiarkowana neutropenia (ANC 0,5–1,0 G/l) z nawracającymi infekcjami;

  • objawowa lub wymagająca przetoczeń kkcz niedokrwistość;

  • współistniejące choroby autoimmunizacyjne wymagające leczenia, najczęściej RA.

 

Leczenie immunosupresyjne

Metotreksat (MTX, methotrexate) jest lekiem I linii w białaczce T-LGL; zalecana dawka to 5–10 mg/m² powierzchni ciała raz w tygodniu [41, 69]. W badaniu Bareau i wsp. [20] odsetek wszystkich odpowiedzi u chorych na T/NK-LGL leczonych MTX wynosił 55%, a czas do uzyskania odpowiedzi — 2–12 tygodni. Niestety, u znaczącego odsetka chorych obserwowano nawrót choroby w trakcie terapii, a neutropenia pojawiała się ponownie nawet u pacjentów, którzy uzyskali całkowitą remisję molekularną [20]. Czas leczenia MTX nie został zdefiniowany. Wiadomo, że u pacjentów, którzy nie uzyskują przynajmniej częściowej odpowiedzi po 4 miesiącach, leczenia nie należy kontynuować. Natomiast u chorych z częściową lub całkowitą odpowiedzią, którzy dobrze tolerują MTX, leczenie należy prowadzić przez czas nieokreślony, do wystąpienia nawrotu/progresji choroby lub toksyczności MTX. W trakcie leczenia MTX należy przede wszystkim monitorować czynność wątroby i płuc [70].

Cyklofosfamid (Cy) jest stosowany w monoterapii u pacjentów z białaczkami T i NK, w dawce 50–100 mg/dobę doustnie — szczególnie w przypadkach ze współistniejącą PRCA [40, 41, 71]. W badaniu Bareau i wsp. [20] łączny odsetek odpowiedzi był nawet większy niż w przypadku MTX i wynosił 65%. Warto odnotować, że 11 z 15 pacjentów, którzy nie zareagowali na leczenie MTX, uzyskało odpowiedź po podaniu Cy [20]. Lamy i wsp. [41] uważają, że leczenie I linii za pomocą Cy można prowadzić do 6 lub 12 miesięcy u chorych, u których uzyskuje się odpowiedź.

Cyklosporyna A (CsA) może być lekiem alternatywnym dla MTX i Cy w leczeniu I linii, zwłaszcza u pacjentów z niedokrwistością lub PRCA oraz u pacjentów z ekspresją antygenu HLA DR4, który obserwuje się u 32% osób z białaczką T-LGL i 90% chorych ze współistniejącym RA. Jednak większość autorów proponuje CsA jako II linię leczenia, ponieważ nie powoduje ona eradykacji komórek białaczkowych. Odsetek odpowiedzi jest bardzo różny w poszczególnych badaniach i nierzadko w trakcie terapii dochodzi do utraty odpowiedzi [20, 40, 41, 69, 71–73].

 

Steroidoterapia

Zastosowanie steroidów w leczeniu chorych na białaczkę T-LGL nie przyniosło spodziewanych rezultatów. Nie wykazano długotrwałego efektu ani w korygowaniu neutropenii, ani zmniejszaniu liczby komórek białaczkowych [20], choć prednizon może ograniczyć objawy, zwłaszcza te związane z RA, lub przejściowo poprawić liczbę neutrofili. Steroidoterapię należy stosować głównie w celu uzyskania szybkiej poprawy wskaźników morfologicznych lub zmniejszenia nasilenia objawów ogólnych w oczekiwaniu na efekt włączonych jednoczasowo innych leków immunosupresyjnych.

 

Czynniki wzrostu

Czynnik stymulujący tworzenie kolonii granulocytów (G-CSF, granuclocyte-colony stimulating factor) może indukować przejściowy wzrost neutrofilii u pacjentów z białaczką T-LGL, ale znaczna część pacjentów pozostaje oporna lub słabo reaguje na podanie G-CSF. Może być on stosowany w okresie oczekiwania na efekt działania leków immunosupresyjnych lub u gorączkujących pacjentów z neutropenią w okresie antybiotykoterapii. Jednak trzeba pamiętać, że u pacjentów z białaczką T-LGL podanie G-CSF może powodować zwiększenie splenomegalii i nasilenie dolegliwości stawowych [71]. Niektórzy autorzy [27, 41] polecają wykonanie u pacjentów z bezobjawową neutropenią testu z jednorazowym podaniem G-CSF w celu oceny potencjalnej mobilizacji mieloidalnych komórek prekursorowych. U pacjentów z pozytywnym wynikiem testu z zastosowaniem G-CSF, w przypadku wystąpienia gorączki neutropenicznej, podawanie czynnika wzrostu może być skuteczne [27].

Erytropoetynę (EPO) można stosować łącznie z leczeniem immunosupresyjnym. U pacjentów leczonych CsA, którzy uzyskali częściową remisję (PR, partial remission), dodanie EPO może spowodować konwersję do całkowitej remisji (CR). Brakuje jednak danych, jakie wyjściowe stężenie EPO obserwowano u tych pacjentów [72]. W badaniu Bareau i wsp. [20] jedynie u 2 z 7 chorych uzyskano przejściową odpowiedź na leczenie EPO. Erytropoetyna nie jest również rekomendowana w przypadku PRCA u pacjentów z białaczką T-LGL.

 

Analogi puryn

Opublikowano pojedyncze prace dotyczące zastosowania fludarabiny jako leczenia I linii lub u chorych opornych na leki immunosupresyjne. Odsetek odpowiedzi hematologicznych i molekularnych sięgał 80%, a toksyczność była akceptowalna. Uzyskane remisje są długotrwałe, nawet kilkuletnie. Należy jednak pamiętać, że opublikowane prace dotyczą kilku chorych, dlatego są konieczne prospektywne badania kliniczne, w których zostanie ocenione zastosowanie analogów puryn u większej liczby chorych [41, 74–77].

 

Inne metody leczenia

Alemtuzumab, humanizowane monoklonalne przeciwciało anty-CD52, stosowano u pacjentów z opornymi na leczenie białaczkami. Chociaż odsetek odpowiedzi wynosił 60%, to zastosowanie alemtuzumabu ogranicza nie tylko znaczna toksyczność leku, ale również słabsza ekspresja CD52 na białaczkowych komórkach T-LGL w porównaniu prawidłowymi limfocytami CD8+ [78–80].

Chemioterapia zgodnie ze schematami CHOP-like (cyklofosfamid, doksorubicyna, winkrystyna, prednizon) powinna być stosowana jedynie w przypadkach białaczki opornej na leczenie immunosupresyjne lub w postaciach agresywnych. Ogólnie stosowanie małych dawek chemioterapeutyków wydaje się bardziej efektywne niż sekwencyjne podawanie dużych dawek [41].

U kilku chorych przeprowadzono allo-HSCT, ale procedura ta nie odgrywa istotnej roli w leczeniu. Splenektomia może być opcją terapeutyczną zwłaszcza dla pacjentów z neutropenią, niedokrwistością hemolityczną i splenomegalią, ale w ostatnio opublikowanych badaniach efekty tego leczenia nie okazały się dobre [81].

 

Nowe leki

Próba leczenia 8 chorych na białaczkę T-LGL tipifarnibem, inhibitorem tranferazy farnezylowej, w badaniu II fazy RI15077 nie przyniosła efektu w postaci osiągnięcia odpowiedzi hematologicznej [27]. Ostatnio opublikowano opisy 2 pacjentów z długotrwałą remisją białaczki T-LGL i ze współistniejącym RA po leczeniu rytuksymabem. U obu przypadkach wskazaniem do zastosowania rytuksymabu było RA [82].

Ocena odpowiedzi na leczenie powinna się odbyć po 4 miesiącach od momentu rozpoczęcia terapii. Całkowita remisja hematologiczna jest zdefiniowana jako normalizacja wskaźników morfologicznych krwi obwodowej, tj. stężenie Hb powyżej 12 g/dl, liczba płytek krwi powyżej 150 G/l, liczba neutrofili przekraczająca 1,5 G/l, liczba limfocytów poniżej 4 G/l oraz prawidłowa liczba komórek T-LGL potwierdzona w badaniu metodą cytometrii przepływowej. Całkowitą remisję molekularną rozpoznaje się wtedy, gdy brakuje klonalnych limfocytów T w badaniu metodą PCR.

 

AGRESYWNA BIAŁACZKA T-LGL

Agresywna białaczka T-LGL występuje bardzo rzadko i różni się znacząco od białaczki T-LGL przebiegiem klinicznym, leczeniem i prognozą. Dotyczy młodszych pacjentów — ze średnią wieku 41 lat. Ze względu na małą liczbę opisanych przypadków nie wyszczególniono jej dotychczas w klasyfikacji WHO jako odrębnej jednostki klinicznej. Patogeneza tej postaci nie jest znana; nie wiadomo również, czy choroba rozwija się de novo, czy też jest klonalną ewolucją indolentnej postaci białaczki T-LGL [83–85]. Matutes i wsp. [85] opisali przypadek transformacji Richtera indolentnej postaci białaczki T-LGL po 11 latach od momentu postawienia diagnozy.

Kliniczny przebieg agresywnej białaczki T-LGL charakteryzują występowanie nasilonych objawów ogólnych, hepatosplenomegalii, limfadenopatii, we krwi obwodowej obserwuje się znacznie wyższą liczbę klonalnych limfocytów T-LGL, często powyżej 10 G/l, niedokrwistość w różnym stopniu nasilenia, małopłytkowość i oporność na leczenie. Podstawą rozpoznania jest obecność charakterystycznego immunofenotypu komórek T-LGL, tj. CD3+CD8+CD16+CD56+TCRαβ+ lub rzadziej TCRγδ+. Od postaci indolentnej agresywną białaczkę T-LGL odróżnia ekspresja antygenu CD56 na komórkach białaczkowych [83–85]. Rokowanie u pacjentów z tą postacią białaczki T-LGL jest złe, jeśli chorobę leczy się konwencjonalną chemioterapią. Mimo niewielkiej liczby opublikowanych przypadków wydaje się, że lepsze wyniki przynosi stosowanie intensywnej chemioterapii, takiej jak w ostrej białaczce limfoblastycznej (ALL, acute lymphoblastic leukemia) z profilaktyką zajęcia ośrodkowego układu nerwowego (OUN) i następową konsolidacją allo-HSCT [4, 26].

 

Przewlekłe choroby limfoproliferacyjne z komórek NK

Komórki NK stanowią około 10% wszystkich limfocytów krwi obwodowej. Komórki NK pochodzą ze szpiku i mają wspólną komórkę progenitorową z limfocytami T. W przeciwieństwie do limfocytów T i B rearanżacja genów nie jest niezbędna do ich różnicowania oraz funkcjonowania. Komórki NK spełniają ważną rolę w rozpoczęciu odpowiedzi odpornościowej, przede wszystkim przez szybkie wydzielanie interferonu gamma (IFNγ) oraz innych cytokin niezbędnych w odpowiedzi na zakażenie bakteryjne, wirusowe czy parazytologiczne [1, 3, 4, 7, 26, 68].

Przewlekłe choroby limfoproliferacyjne komórek NK mają charakter indolentny o dobrym rokowaniu. Charakteryzują się zwiększoną liczbą krążących komórek NK. Ich średnia liczba wynosi 2,3 G/l. Przebieg choroby może być bezobjawowy i wtedy często określa się ją jako reaktywną lub łagodną przetrwałą limfocytozę NK towarzyszącą infekcjom wirusowym i chorobom tkanki łącznej [4, 17, 19, 86]. Jednak reaktywna limfocytoza NK nie powinna trwać dłużej niż 4–6 miesięcy. Jeśli populacja komórek NK we krwi obwodowej utrzymuje się dłużej niż 6 miesięcy, to mówi się o przewlekłej białaczce NK [17]. Przewlekła białaczka NK może się manifestować objawami ogólnymi, powiększeniem wątroby i śledziony lub zajęciem szpiku. Neutropenia i niedokrwistość występują jednak znacznie rzadziej niż w białaczce T-LGL i nie są tak głębokie [87]. Diagnostyka przewlekłej białaczki NK jest trudna z powodu braku markera klonalnych komórek NK [1]. Komórki przewlekłej białaczki/przetrwałej limfocytozy reaktywnej NK-LGL wykazują ekspresję antygenów CD2+CD16+CD56+, brakuje ekspresji CD3, a antygen CD57 występuje ze zmienną częstością [17, 87]. U pacjentów z przewlekłą białaczką NK-LGL opisano ponadto zmienioną ekspresję trzech rodzin receptorów związanych z komórkami NK, receptorów KIR, typu C i receptorów NK [60, 88, 89]. Panel przeciwciał przeciw tym receptorom mógłby być bardzo użyteczny w diagnostyce różnicowej przewlekłej białaczki NK i reaktywnej limfocytozy NK.

Leczenie chorych na przewlekłą białaczkę NK-LGL jest takie samo jak w przypadku białaczki T-LGL; w I linii stosuje się leki immunosupresyjne [4, 26].

Agresywna białaczka NK-LGL jest gwałtownie przebiegającą chorobą o złym rokowaniu. Występuje u młodszych pacjentów, najczęściej pochodzenia azjatyckiego; średni wiek to 39 lat [17, 19, 90]. Jest wyróżniona jako osobna jednostka chorobowa w klasyfikacji WHO i stanowi około 10% wszystkich nowotworów LGL [2, 17]. W patogenezie białaczki NK-LGL, zwłaszcza jej postaci agresywnej, najprawdopodobniej bierze udział wirus Epstein-Barr (EBV, Epstein-Barr virus), co może sugerować, że jest to białaczkowy wariant bardziej powszechnego chłoniaka T/NK typu nosowego [91, 92]. W obrazie klinicznym dominują objawy ogólne, hepatosplenomegalia i cytopenie we krwi obwodowej. Mogą wystąpić zaburzenia krzepnięcia pod postacią zespołu rozsianego krzepnięcia wewnątrznaczyniowego (DIC, disseminated intravascular coagulation) i niewydolność wielonarządowa [26, 92], a niekiedy zespół hemofagocytowy [7, 93]. W badaniu immunofenotypowym metodą cytometrii przepływowej większość komórek wykazuje ekspresję antygenów NK, tj. CD2+CD56+, nie wykazuje natomiast ekspresji antygenów limfocytów T, takich jak CD3 i CD57 ani rearanżacji genów TCR [1]. Najczęstsze chromosomalne aberracje w białaczce NK-LGL to delecja 6q21-q25 i 17p13, ale opisano również chorych ze złożonym kariotypem [94–96].

Standardowe leczenie według schematu CHOP jest mało skuteczne. Intensywne leczenie, takie jak w ALL, z profilaktyką zajęcia OUN, powinno być stosowane w indukcji, a w konsolidacji należy rozważyć allo-HSCT [93, 97].

 

PODSUMOWANIE

Białaczki T/NK-LGL, choć występują rzadko, to stanowią duże wyzwanie dla klinicysty. W obrazie klinicznym dominują głębokie cytopenie, zwłaszcza neutropenia z powikłaniami infekcyjnymi, współistniejące choroby autoimmunizacyjne, a stosowanie mało specyficznych leków immunosupresyjnych powoduje, że leczenie bywa często nieskuteczne. Mała liczba chorych utrudnia przeprowadzenie badań klinicznych, co jest przyczyną problemów z opracowaniem rekomendacji dotyczących postępowania w tych schorzeniach. Postęp w badaniach nad T/NK-LGL, a zwłaszcza poznanie zaburzeń w wewnątrzkomórkowych szlakach sygnałowych, daje szansę na rozwój terapii celowanych, które wydają się jedyną nadzieją na skuteczne leczenie pacjentów z tymi białaczkami.

 

Adres do korespondencji: Bożena Katarzyna Budziszewska, Klinika Hematologii, Instytut Hematologii i Transfuzjologii, ul. Indiry Gandhi 14, 02–776 Warszawa, tel.: 22 34 96 299, e-mail: kbudziszewska@ihit.waw.pl

 

PIŚMIENNICTWO

  1. Sokol L., Loughran T.P. Large granular lymphocyte leukemia. Oncologist 2006; 11: 263–273.

  2. Chan W.C., Foucar K., Morice W.G., Catovsky D. T-cell large granular lymphocyte leukemia. W: Swerdlow S.H., Campo E., Harris N.L. i wsp. (red.). World Health Organization classification of tumors. Pathology and genetics of tumours of hematopoietic and lymphoid tissues. IARC Press, Lyon 2008: 272–273.

  3. O’Malley D.P. T-cell large granular leukemia and related proliferations. Am. J. Clin. Pathol. 2007; 127: 850–859.

  4. Todd J.A., Sokol L. Diseases of large granular lymphocytes. Cancer Control 2007; 14: 141–150.

  5. Holm A.M., Tjonnfjord G., Yndestad A. i wsp. Polyclonal expansion of large granular lymphocytes in common variable immunodeficiency — association with neutropenia. Clin. Exp. Immunol. 2006; 144: 418–424.

  6. Roden A.C., Morice W.G., Hanson C.A. Immunophenotypic attributes of benign peripheral blood gammadelta T cells and conditions associated with their increase. Arch. Pathol. Lab. Med. 2008; 132: 1774–1780.

  7. Rose M.G., Berliner N. T-cell large granular lymphocyte leukemia and related disorders. Oncologist 2004; 9: 247–258.

  8. Wong K.F., Chan J.C., Liu H.S., Man C., Kwong Y.L. Chromosomal abnormalities in T-cell large granular lymphocyte leukaemia: report of two cases and review of the literature. Br. J. Haematol. 2002; 116: 598–600.

  9. Gorochov G., Debre P., Leblond V. i wsp. Oligoclonal expansion of CD8+CD57+ T cells with restricted T-cell receptor beta chain variability after bone marrow transplantation. Blood 1994; 83: 587–595.

  10. Halwani F., Guttmann R.D., Ste-Croix H., Prud’homme G.J. Identification of natural suppressor cells in long-term renal allograft recipients. Transplantation 1992; 54: 973–977.

  11. Schwab R., Szabo P., Manavalan J.S. i wsp. Expanded CD4+ and CD8+ T cell clones in elderly humans. J. Immunol. 1997; 158: 4493–4499.

  12. Smith P.R., Cavenagh J.D., Milne T. i wsp. Benign monoclonal expansion of CD8+ lymphocytes in HIV infection. J. Clin. Pathol. 2000; 53: 177–181.

  13. Posnett D.N., Sinha R., Kabak S., Russo C. Clonal populations of T cells in normal elderly humans: the T-cell equivalent to “benign monoclonal gammapathy”. J. Exp. Med. 1994; 179: 609–618.

  14. Lundell R., Hartung L., Hill S., Perkins S.L., Bahler D.W. T-cell large granular lymphocyte leukemias have multiple phenotypic abnormalities involving pan-T-cell antigens and receptors for MHC molecules. Am. J. Clin. Pathol. 2005; 124: 937–946.

  15. Beck R.C., Stahl S., O’Keefe C.L i wsp. Detection of mature T-cell leukemias by flow cytometry using antiiT-cell receptor Vb antibodies. Am. J. Clin. Pathol. 2003; 120: 785–794.

  16. Dhodapkar M.V., Li C.Y., Lust J.A., Tefferi A., Phyliky R.L. Clinical spectrum of clonal proliferations of T-large granular lymphocytes: a T-cell clonopathy of undetermined significance? Blood 1994; 84: 1620–1627.

  17. Loughran T.P. Jr, Kadin M.E., Starkebaum G. i wsp. Leukemia of large granular lymphocytes: association with clonal chromosomal abnormalities and autoimmune neutropenia, thrombocytopenia, and hemolytic anemia. Ann. Intern. Med. 1985; 102: 169–175.

  18. Lamy T., Loughran T.P. Jr Clinical features of large granular lymphocyte leukemia. Semin. Hematol. 2003; 40: 185–195.

  19. Loughran T.P. Jr Clonal diseases of large granular lymphocytes. Blood 1993; 82: 1–14.

  20. Bareau B., Rey J., Hamidou M. i wsp. Analysis of a French cohort of patients with large granular lymphocyte leukemia: a report on 229 cases. Haematologica 2010; 95: 1534–1541.

  21. Herling M., Khoury J.D., Washington L.T. i wsp. A systematic approach to diagnosis of mature T-cell leukemias reveals heterogeneity among WHO categories. Blood 2004; 104: 328–335.

  22. Epling-Burnette P.K., Loughran T.P. Jr Survival signals in leukemic large granular lymphocytes. Semin. Hematol. 2003; 40: 213–220.

  23. Loughran T.P. Jr, Hadlock K.G., Perzova R. i wsp. Epitope mapping of HTLV envelope seroreactivity in LGL leukaemia. Br. J. Haematol. 1998; 101: 318–324.

  24. Sokol L., Agrawal D., Loughran T.P. Jr Characterization of HTLV envelope seroreactivity in large granular lymphocyte leukemia. Leuk. Res. 2005; 29: 381–387.

  25. Loughran T.P. Jr, Hadlock K.G., Yang Q. i wsp. Seroreactivity to an envelope protein of human T-cell leukemia/lymphoma virus in patients with CD3− (natural killer) lymphoproliferative disease of granular lymphocytes. Blood 1997; 90: 1977–1981.

  26. Alekshun T.J., Sokol L. Diseases of large granular lymphocytes. Cancer Control 2007; 14: 141–150.

  27. Zhang D., Loughran T.P. Jr Large granular lymphocytic leukemia: molecular pathogenesis, clinical manifestations, and treatment. Hematology Am. Soc. Hematol. Educ. Program 2012; 2012: 652–659.

  28. Takeda K., Kaisho T., Yoshida N. i wsp. Stat3 activation is responsible for IL-6-dependent T-cell proliferation through preventing apoptosis: generation and characterization of T-cell specific Stat3-deficient mice. J. Immunol. 1998; 161: 4652–4660.

  29. Koskela H.L.M., Eldfors S., Ellonen P. i wsp. Somatic STAT3 mutations in large granular lymphocytic leukemia. N. Engl. J. Med. 2012; 366: 1905–1913.

  30. Andersson E.I., Rajala H.L.M., Eldfors S. i wsp. Novel somatic mutations in large granular lymphocytic leukemia affecting the STAT-pathway and T-cell activation. Blood Cancer J. 2013; 3: e168. doi:10.1038/bcj.2013.65.

  31. Hayakawa F., Sugimoto K., Kurahashi S., Sumida T., Naoe T. A novel STAT3 inhibitor OPB-31121 induces tumor-specific growth inhibition in a wide range of hematopoietic malignancies without growth suppression of normal hematopoietic cells. Blood 2011; 118: abstrakt 577.

  32. Yang J., Epling-Burnette P.K., Painter J.S. i wsp. Antigen activation and impaired Fas-induced death-inducing signaling complex formation in T-large-granular lymphocyte leukemia. Blood 2008; 111: 1610–1616.

  33. Liu J.H., Wei S., Lamy T. i wsp. Blockade of Fas-dependent apoptosis by soluble Fas in LGL leukemia. Blood 2002; 100: 1449–1453.

  34. Hodge D.L., Yang J., Buschman M.D. i wsp. Interleukin-15 enhances proteasomal degradation of bid in normal lymphocytes: implications for large granular lymphocyte leukemias. Cancer Res. 2009; 69: 3986–3994.

  35. Chen J., Petrus M., Bamford R. i wsp. Increased serum soluble IL-15Ralpha levels in T-cell large granular lymphocyte leukemia. Blood 2012; 119: 137–143.

  36. Yang J., Liu X., Nyland S.B. i wsp. Platelet-derived growth factor mediates survival of leukemic large granular lymphocytes via an autocrine regulatory pathway. Blood 2010; 115: 51–60.

  37. Kothapalli R., Kusmartseva I., Loughran T.P. Characterization of a human sphingosine-1-phosphate receptor gene (S1P5) and its differential expression in LGL leukemia. Biochim. Biophys. Acta 2002; 1579: 117–123.

  38. Semenzato G., Zambello R., Starkebaum G., Oshimi K., Loughran J.P. Jr The lymphoproliferative disease of granular lymphocytes: updated criteria for diagnosis. Blood 1997; 89: 256–260.

  39. Prochorec-Sobieszek M. Charakterystyka proliferacji z dużych ziarnistych limfocytów T. J. Trans. Med. 2009; 3: 81–136.

  40. Mohan S.R., Maciejewski J.P. Diagnosis and therapy of neutropenia in large granular lymphocyte leukemia. Curr. Opin. Hematol. 2009; 16: 27–34.

  41. Lamy T., Loughran T.P. Jr How I treat LGL leukemia? Blood 2011; 117: 2764–2774.

  42. Zambello R., Semenzato G. Large granular lymphocytosis. Haematologica 1998; 83: 936–942.

  43. Liu X., Loughran T.P. Jr The spectrum of large granular lymphocyte leukemia and Felty’s syndrome. Curr. Opin. Hematol. 2011; 18: 254–259.

  44. Prochorec-Sobieszek M., Wagner T., Maryniak R.K. Zespół Felty’ego i białaczka z dużych ziarnistych limfocytów T — podobieństwa i różnice. Reumatologia 2007; 45: 85–91.

  45. Iglesias A.L., Sifuentes Giraldo W.A., Bachiller Corral J. i wsp. Large granular lymphocyte leukemia as a complication of rheumatoid arthritis. Reumatol. Clin. 2012; 8: 365–367.

  46. Kwong Y.L., Wong K.F. Association of pure red cell aplasia with T large granular lymphocyte leukaemia. J. Clin. Pathol. 1998; 51: 672–675.

  47. Go R.S., Li C.Y., Tefferi A., Phyliky R.L. Acquired pure red cell aplasia associated with lymphoproliferative disease of granular T lymphocytes. Blood 2001; 98: 483–485.

  48. Masuda M., Arai Y., Okamura T., Wada M., Mizoguchi H. Pure red cell aplasia (PRCA) with thymoma: a possible distinct clinical entity distinct from large granular lymphocyte (LGL) leukemia. Am. J. Hematol. 2000; 63: 102–107.

  49. Kondo H., Mori A., Watanabe J. i wsp. Pure red cell aplasia associated with parvovirus B19 infection in T-large granular lymphocyte leukemia. Leuk. Lymphoma 2001; 42: 1439–1443.

  50. Go R.S., Tefferi A., Li C.Y., Lust J.A., Phyliky R.L. Lymphoproliferative disease of granular T lymphocytes presenting as aplastic anemia. Blood 2000; 96: 3644–3646.

  51. Saunthararajah Y., Molldrem J.L., Rivera M. i wsp. Coincident myelodysplastic syndrome and T-cell large granular lymphocytic disease: clinical and pathophysiological features. Br. J. Haematol. 2001; 112: 195–200.

  52. Papadaki T., Stamatopoulos K., Kosmas C. i wsp. Clonal T-large granular lymphocyte proliferations associated with clonal B cell lymphoproliferative disorders: report of eight cases. Leukemia 2002; 16: 2167–2169.

  53. Lima M., Goncalves C., Marques L. i wsp. Association of CD4+/CD56+/CD57+/CD8+(dim) large granular lymphocytic leukemia, splenic B-cell lymphoma with circulating villous lymphocytes, and idiopathic erythrocytosis. Ann. Hematol. 2001; 80: 685–690.

  54. Kingreen D., Dalal B.I., Heyman M. i wsp. Lymphocytosis of large granular lymphocytes in patients with Hodgkin’s disease. Am. J. Hematol. 1995; 50: 234–236.

  55. Volkheimer A.D., Weinberg J.B., Beasley B.E. i wsp. Progressive immunoglobulin gene mutations in chronic lymphocytic leukemia: evidence for antigen-driven intraclonal diversification. Blood 2007; 109: 1559–1567.

  56. Evans H.L., Burks E., Viswanatha D., Larson R.S. Utility of immunohistochemistry in bone marrow evaluation of T-lineage large granular lymphocyte leukemia. Hum. Pathol. 2000; 31: 12661273.

  57. Morice W.G., Kurtin P.J., Tefferi A., Hanson C.A. Distinct bone marrow findings in T-cell granular lymphocytic leukemia revealed by paraffin section immunoperoxidase stains for CD8, TIA-1, and granzyme B. Blood 2002; 99: 268–274.

  58. Osuji N., Beiske K., Randen U. i wsp. Characteristic appearances of the bone marrow in T-cell large granular lymphocyte leukaemia. Histopathology 2007; 50: 547–554.

  59. Morice W.G., Kurtin P.J., Leibson P.J., Tefferi A., Hanson C.A. Demonstration of aberrant T-cell and natural killer-cell antigen expression in all cases of granular lymphocytic leukaemia. Br. J. Haematol. 2003; 120: 1026–1036.

  60. Gorczyca W., Weisberger J., Liu Z. i wsp. An approach to diagnosis of T-cell lymphoproliferative disorders by flow cytometry. Cytometry 2002; 50: 177–190.

  61. Melenhorst J.J., Brummendorf T.H., Kirby M., Lansdorp P.M., Barrett A.J. CD8+ T cells in large granular lymphocyte leukemia are not defective in activation- and replication-related apoptosis. Leuk. Res. 2001; 25: 699–708.

  62. Wong K.F., Chan J.C., Liu H.S., Man C., Kwong Y.L. Chromosomal abnormalities in T-cell large granular lymphocyte leukaemia: report of two cases and review of the literature. Br. J. Haematol. 2002; 116: 598–600.

  63. Hodges E., Krishna M.T., Pickard C., Smith J.L. Diagnostic role of tests for T-cell receptor (TCR) genes. J. Clin. Pathol. 2003; 56: 1–11.

  64. Nadel B., Feeney A.J. Nucleotide deletion and P addition in V(D)J recombination: a determinant role of the coding-end sequence. Mol. Cell. Biol. 1997; 17: 3768–3778.

  65. Davey M.P., Starkebaum G., Loughran T.P. Jr CD3+ leukemic large granular lymphocytes utilize diverse T-cell receptor V beta genes. Blood 1995; 85: 146–150.

  66. Fischer L., Hummel M., Burmeister T., Schwartz S., Thiel E. Skewed expression of natural-killer (NK)-associated antigens on lymphoproliferations of large granular lymphocytes (LGL). Hematol. Oncol. 2006; 24: 78–85.

  67. Nowakowski G.S., Morice W.G., Phyliky R.L., Li C.Y., Tefferi A. Human leucocyte antigen class I and killer immunoglobulin-like receptor expression patterns in T-cell large granular lymphocyte leukaemia. Br. J. Haematol. 2005; 128: 490–492.

  68. Biedroń M., Mazur G., Wróbel T., Kuliczkowski K. Receptory komórek NK. Adv. Clin. Exp. Med. 2003; 12: 529–535.

  69. Fortune A.F., Kelly K., Sargent J. i wsp. Large granular lymphocyte leukemia: natural history and response to treatment. Leuk. Lymphoma 2010; 51: 839–845.

  70. Hamidou M., Lamy T. Large granular lymphocyte proliferations: clinical and pathogenic aspects. Rev. Med. Interne 2001; 22: 452–459.

  71. Osuji N., Matutes E., Tjonnfjord G. i wsp. T-cell large granular lymphocyte leukemia: a report on the treatment of 29 patients and a review of the literature. Cancer 2006; 107: 570–578.

  72. Pawarode A., Wallace P.K., Ford L.A., Barcos M., Baer M.R. Long-term safety and efficacy of cyclosporin A therapy for T-cell large granular lymphocyte leukemia. Leuk. Lymphoma 2010; 51: 338–341.

  73. Aribi A., Huh Y., Keating M. i wsp. T-cell large granular lymphocytic (T-LGL) leukemia: experience in a single institution over 8 years. Leuk. Res. 2007; 31: 939–945.

  74. Costa R.O., Bellesso M., Fischer Chamone D.A. i wsp. T-cell large granular lymphocytic leukemia: treatment experience with fludarabine. Clinics 2012; 67: 745–748.

  75. Sternberg A., Eagleton H., Pillai N. i wsp. Neutropenia and anaemia associated with T-cell large granular lymphocyte leukaemia responds to fludarabine with minimal toxicity. Br. J. Haematol. 2003; 120: 699–701.

  76. Tse E., Chan J.C., Pang A. i wsp. Fludarabine, mitoxantrone and dexamethasone as first-line treatment for T-cell large granular lymphocyte leukemia. Leukemia 2007; 21: 2225–2226.

  77. Ma S.Y., Au W.Y., Chim C.S. i wsp. Fludarabine, mitoxantrone and dexamethasone in the treatment of indolent B- and T-cell lymphoid malignancies in Chinese patients. Br. J. Haematol. 2004; 124: 754–761.

  78. Rosenblum M.D., LaBelle J.L., Chang C.C. i wsp. Efficacy of alemtuzumab treatment for refractory T-cell large granular lymphocytic leukemia. Blood 2004; 103: 1969–1971.

  79. Schuetzinger C., Gaiger A., Thalhammer R. i wsp. Remission of pure red cell aplasia in T-cell receptor gammadelta-large granular lymphocyte leukemia after therapy with low-dose alemtuzumab. Leukemia 2005; 19: 2005–2008.

  80. Monjanel H., Hourioux C., Arbion F. i wsp. Rapid and durable molecular response of refractory Tcell large granular lymphocyte leukemia after alemtuzumab treatment. Leuk. Res. 2010; 34: e197–e199.

  81. Subbiah V., Viny A.D., Rosenblatt S. i wsp. Outcomes of splenectomy in T-cell large granular lymphocyte leukemia with splenomegaly and cytopenia. Exp. Hematol. 2008; 36: 1078–1083.

  82. Cornec D., Devauchelle-Pensec V., Jousse-Joulin S. i wsp. Long-term remission of T-cell large granular lymphocyte leukemia associated with rheumatoid arthritis after rituximab therapy. Blood 2013; 122: 1583–1586.

  83. Passetto Falcao R., Pinto Simoes B., Garcia A.B., Fonseca B.A., Terra Filho J. Aggressive variant of morphologically typical T large granular lymphocyte leukemia/lymphoma lacking NK cell markers. Acta Haematol. 2000; 104: 110–114.

  84. Tordjman R., Macintyre E., Emile J.F. i wsp. Aggressive acute CD3+, CD56– T-cell large granular lymphocyte leukemia with two stages of maturation arrest. Leukemia 1996; 10: 1514–1519.

  85. Matutes E., Wotherspoon A.C., Parker N.E. i wsp. Transformation of T-cell large granular lymphocyte leukaemia into a high-grade large T-cell lymphoma. Br. J. Haematol. 2001; 115: 801–806.

  86. Zambello R., Loughran T.P. Jr, Trentin L. i wsp. Serologic and molecular evidence for a possible pathogenetic role of viral infection in CD3-negative natural killer-type lymphoproliferative disease of granular lymphocytes. Leukemia 1995; 9: 1207–1211.

  87. Tefferi A., Li C.Y., Witzig T.E. i wsp. Chronic natural killer cell lymphocytosis: a descriptive clinical study. Blood 1994; 84: 2721–2725.

  88. Epling-Burnette P.K., Painter J.S., Chaurasia P. i wsp. Dysregulated NK receptor expression in patients with lymphoproliferative disease of granular lymphocytes. Blood 2004; 103: 3431–3439.

  89. Zambello R., Semenzato G. Natural killer receptors in patients with lymphoproliferative diseases of granular lymphocytes. Semin. Hematol. 2003; 40: 201–212.

  90. Cheung M.M., Chan J.K., Wong K.F. Natural killer cell neoplasms: a distinctive group of highly aggressive lymphomas/leukemias. Semin. Hematol. 2003; 40: 221–232.

  91. Hart D.N., Baker B.W., Inglis M.J. i wsp. Epstein-Barr viral DNA in acute large granular lymphocyte (natural killer) leukemic cells. Blood 1992; 79: 2116–2123.

  92. Chan J.K., Sin V.C., Wong K.F. i wsp. Nonnasal lymphoma expressing the natural killer cell marker CD56: a clinicopathologic study of 49 cases of an uncommon aggressive neoplasm. Blood 1997; 89: 4501–4513.

  93. Ruskova A., Thula R., Chan G. Aggressive natural killer-cell leukemia: report of five cases and review of the literature. Leuk. Lymphoma 2004; 45: 2427–2438.

  94. Siu L.L., Chan J.K., Kwong Y.L. Natural killer cell malignancies: clinicopathologic and molecular features. Histol. Histopathol. 2002; 17: 539–554.

  95. Wong K.F., Zhang Y.M., Chan J.K. Cytogenetic abnormalities in natural killer cell lymphoma/leukaemia — is there a consistent pattern? Leuk. Lymphoma 1999; 34: 241–250.

  96. Hamaguchi H., Yamaguchi M., Nagata K. i wsp. Aggressive NK cell ymphoma/leukemia with clonal der(3)t(1;3) (q12;p25), del(6)(q13) and del(13)(q12q14). Cancer Genet. Cytogenet. 2001; 130: 150–154.

  97. Okamura T., Kishimoto T., Inoue M. i wsp. Unrelated bone marrow transplantation for Epstein-Barr virus-associated T/NK-cell lymphoproliferative disease. Bone Marrow Transplant. 2003; 31: 105–111.

Ważne: serwis https://journals.viamedica.pl/ wykorzystuje pliki cookies. Więcej >>

Używamy informacji zapisanych za pomocą plików cookies m.in. w celach statystycznych, dostosowania serwisu do potrzeb użytkownika (np. język interfejsu) i do obsługi logowania użytkowników. W ustawieniach przeglądarki internetowej można zmienić opcje dotyczące cookies. Korzystanie z serwisu bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zapisane w pamięci komputera. Więcej informacji można znaleźć w naszej Polityce prywatności.

Czym są i do czego służą pliki cookie możesz dowiedzieć się na stronie wszystkoociasteczkach.pl.

 

Wydawcą serwisu jest  "Via Medica sp. z o.o." sp.k., ul. Świętokrzyska 73, 80–180 Gdańsk

tel.:+48 58 320 94 94, faks:+48 58 320 94 60, e-mail:  viamedica@viamedica.pl