Pląsawica u 13-letniej dziewczynki jako pierwszy objaw tocznia rumieniowatego układowego, a może innej zapalnej choroby tkanki łącznej? Opis przypadku

PRZYPADKI KLINICZNE

 

Joanna Świdrowska-Jaros1, Małgorzata Biernacka-Zielińska2, Elżbieta Smolewska3

 

Pląsawica u 13-letniej dziewczynki jako pierwszy objaw tocznia rumieniowatego układowego, a może innej zapalnej choroby tkanki łącznej? Opis przypadku

Chorea in 13-year-old girl as a first syndrome of systemic lupus erythematosus or other inflammatory connective tissue disease? Case report

 

 

STRESZCZENIE

Pląsawicę określa się jako mimowolne hiperkinetyczne zaburzenia, polegające na nagłych, nieregularnych, bezcelowych ruchach dotyczących obwodowych części ciała. Wśród wyodrębnionych w klasyfikacji American College of Rheumatology (ACR) zaburzeń ruchowych w przebiegu tocznia rumieniowatego układowego (SLE) pląsawica odgrywa wiodącą rolę. Przyczyną pląsawicy są zmiany zwyrodnieniowe bądź naciekowo-zapalne w strukturach zwojów podstawnych, których zajęcie obserwuje się również w zespołach antyfosfolipidowych (APS). W pracy przedstawiono nietypowy przypadek 13-letniej dziewczynki, u której przez kilka tygodni obserwowano nasilające się ruchy mimowolne dotyczące prawej kończyny górnej. Po przeprowadzeniu szerokiej diagnostyki różnicowej wykluczono przyczyny neurologiczne objawów, zaś z uwagi na zaburzenia koagulologiczne oraz obciążający wywiad rodzinny w kierunku chorób autoimmunologicznych u pacjentki wysunięto podejrzenie SLE. W badaniach dodatkowych, poza utrzymującymi się zaburzeniami w zakresie układu krzepnięcia, stwierdzano graniczne miano przeciwciał ANA, bez obecności przeciwciał anytgenowo-swoistych. Pacjentka spełniała kryteria laboratoryjne APS. Wobec nasilania się objawów pląsawiczych pod postacią powłóczenia kończyny dolnej i bełkotliwej mowy, u pacjentki zdecydowano o rozszerzeniu diagnostyki obrazowej o badanie SPECT uwidaczniając rozsiane ogniska niedokrwienne. Pomimo że pacjentka nie spełniała kryteriów rozpoznania SLE, w leczeniu zastosowano pulsy z metylprednizolonu, uzyskując spektakularną poprawę kliniczną.

Forum Reumatol. 2016, tom 2, nr 2: 90–96

Słowa kluczowe: toczeń rumieniowaty układowy; układowe zapalne choroby tkanki łącznej; pląsawica

 

WSTĘP

Toczeń rumieniowaty układowy (SLE, systemic lupus eythematosus) jest chorobą autoimmunologiczną, w przebiegu której dochodzi do uszkodzenia wielu tkanek i narządów. Obraz choroby jest bardzo zmienny, a rozpoznanie ustala się na podstawie określonych kryteriów [1, 2]. Do zajęcia układu nerwowego dochodzi stosunkowo często — u 14–80% dorosłych i u 22–95% dzieci [3]. Objawy neuropsychiatryczne mogą się pojawić wraz z pierwszymi objawami SLE lub w czasie pierwszego roku od rozpoznania choroby [4]. Amerykańskie Towarzystwo Reumatologiczne (ACR, American College of Rheumatology) w 1999 roku wyróżniło 19 zespołów neuropsychiatrycznych, które mogą wystąpić w przebiegu SLE, i ustaliło szczegółowe kryteria dla ich rozpoznania (tab. 1) [5].

 

Tabela 1. Objawy neuropsychiatryczne w toczniu rumieniowatym układowym

Zajęcie ośrodkowego układu nerwowego

Zajęcie obwodowego układu nerwowego

Jałowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Zespół Guillaina-Barrégo

Choroba naczyń mózgowych

Zaburzenia autonomiczne

Zespół demielinizacyjny

Mononeuropatia

Bóle głowy

Miastenia

Zaburzenia ruchowe

Neuropatia nerwów czaszkowych

Mielopatia

Neuropatia splotów nerwowych

Drgawki

Polineuropatia

Ostre stany dezorientacji

Zaburzenia lękowe

Zaburzenia funkcji poznawczych

Zaburzenia nastroju

Psychoza

 

Wśród wyodrębnionych w klasyfikacji ACR zaburzeń ruchowych pląsawica odgrywa wiodącą rolę. Mimo że pląsawica u dzieci najczęściej jest związana z autoimmunologicznymi zaburzeniami będącymi powikłaniem infekcji paciorkowcowej [gorączka reumatyczna, zespół pediatric autoimmune neuropsychiatric disorders associated with Streptococcal infections (PANDAS)], to jednak nierzadko obserwuje się ją jako objaw SLE. Pląsawica jest najczęstszym z występujących zaburzeń ruchowych w przebiegu tej choroby u dzieci (0–5%) [6].

Zgodnie z definicją, pląsawica (chorea) to zespół zaburzeń ruchowych charakteryzujący się mimowolnymi, nieprawidłowymi ruchami obwodowych części ciała. U pacjentów mogą się pojawić trudności w chodzeniu i utrzymywaniu wyprostowanej postawy, zaś utrata koordynacji mięśni języka i rąk może powodować dyzartrię oraz trudności w pisaniu. Wszystkie te objawy są pogłębiane przez stres i emocje, zaś redukowane w trakcie odpoczynku i snu.

Patogeneza pląsawicy w SLE pozostaje nadal niejasna. Wśród przyczyn wyróżnia się zmiany zwyrodnieniowe bądź naciekowo-zapalne w strukturach zwojów podstawnych, głównie jądra ogoniastego i grzbietowej części skorupy, a także w innych okolicach mózgu: w korze mózgowej, wzgórzu, jądrach pnia mózgu i móżdżku [7, 8]. Naczyniopochodne uszkodzenie komórek nerwowych zwojów podstawnych ma etiologię nie tylko zapalną, ale również niedokrwienną, co obserwuje się przede wszystkim w zespole antyfosfolipidowym (APS, antiphospholipid syndrome) pełniącym istotną rolę w patogenezie SLE z towarzyszącymi objawami neuropsychiatrycznymi (NPSLE, neuropsychiatric SLE) [9–11]. Ważną funkcję pełnią więc przeciwciała antyfosfolipidowe, wśród których znaczenie w rozwoju pląsawicy mają głównie przeciwciała przeciwko beta-2-glikoproteinie I oraz antykoagulant toczniowy [12]. Przeciwciała przeciwko beta-2-glikoproteinie I nie tylko działają prozakrzepowo, ale również bezpośrednio uszkadzają komórki nerwowe, co może wyjaśniać występowanie objawów neuropsychiatrycznych przy braku zmian zakrzepowych w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN) w badaniach obrazowych [13].

Poza przeciwciałami antyfosfolipidowymi, wśród autoprzeciwciał biorących udział w patogenezie NPSLE wymienia się również przeciwciała anty-NR2, przeciwko rybosomalnemu białku P, anty-MAP-2.

Diagnostyka SLE z towarzyszącymi objawami neuropsychiatrycznymi jest trudna. Pomimo występowania nasilonych objawów klinicznych, nierzadko nie udaje się uwidocznić zmian w badaniach obrazowych układu nerwowego. Obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (MRI, magnetic resonance imaging) jest badaniem pierwszego wyboru, jednakże często należy sięgać po dodatkowe metody wykorzystujące inne techniki obrazowania. W badaniu scyntygrafii perfuzyjnej mózgu (SPECT, single-photon emission computed tomography) czy pozytonowej tomografii emisyjnej (PET, positron emission tomography) możliwa jest ocena odpowiednio perfuzji mózgowej lub hipermetabolizmu deoksyglukozy w strukturach mózgowia [14–16].

Niedostateczna wiedza na temat mechanizmów patogenetycznych i brak randomizowanych kontrolowanych badań powodują, że leczenie pląsawicy w przebiegu SLE nie jest jeszcze całkowicie ujednolicone. Eksperci European League Against Rheumatism (EULAR) w najnowszych zaleceniach sugerują leczenie przypadków NPSLE z objawami pląsawicy za pomocą antagonistów dopaminy, zaleca się również leczenie przeciwpłytkowe u pacjentów z obecnością przeciwciał antyfosfolipidowych. Leczenie przeciwzakrzepowe powinno być zarezerwowane dla pacjentów po incydentach zakrzepowo-zatorowych. Glikokortykosteroidy w skojarzeniu z lekami immunosupresyjnymi (azatiopryna, cyklofosfamid) mogą być wykorzystywane do kontrolowania aktywności choroby NPSLE [17].

 

OPIS PRZYPADKU

Dziewczynka 13-letnia została skierowana do Kliniki Kardiologii i Reumatologii Dziecięcej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi z podejrzeniem SLE z towarzyszącymi objawami neuropsychiatrycznymi. Z wywiadu wynikało, że od kilku tygodniu u dziewczynki obserwowano nasilające się mimowolne ruchy prawej kończyny górnej. Z uwagi na podejrzenie podłoża neurologicznego występujących objawów, pacjentka początkowo była hospitalizowana w Klinice Neurologii Instytutu Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi. W przeprowadzonym wówczas badaniu neurologicznym poza ruchami mimowolnymi prawej kończyny górnej nie stwierdzano objawów ogniskowych, oponowych czy ubytkowych. W badaniu elektroencefalograficznym (EEG) nie wykazano nieprawidłowości, wobec czego rozszerzono diagnostykę o badanie MRI głowy, w którym również nie uwidoczniono istotnych odchyleń od stanu prawidłowego. Wykluczono szereg przyczyn infekcyjnych, które mogły dawać taki obraz kliniczny, w tym boreliozę, infekcję paciorkowcową, zakażenie Mycoplasma pneumoniae. Ponadto wykluczono różne zaburzenia hormonalne, w tym między innymi choroby tarczycy. Podstawowe badania laboratoryjne, w tym parametry hematologiczne, biochemiczne oraz wskaźniki stanu zapalnego, pozostawały w granicach normy. Uwagę jednak zwracało izolowane, znaczne wydłużenie czasu kaolinowo-kefalinowego (APTT, activated partial thromboplastin time). Początkowo wynik uznawano za błąd laboratoryjny, jednak przeprowadzone kilkukrotnie kontrolne pomiary potwierdziły tę nieprawidłowość — czas APTT wynosił odpowiednio 122,9 s, 107,1 s, 110,6 s. Na tej podstawie u dziewczynki wysunięto podejrzenie układowej zapalnej choroby tkanki łącznej, wobec czego oznaczono panel badań immunologicznych, stwierdzając dodatnie miana przeciwciał przeciwko beta-2-glikoproteinie I w klasach IgM i IgG oraz obecność antykoagulanta toczniowego. Zdecydowano o przeniesieniu pacjentki do Kliniki Kardiologii i Reumatologii Dziecięcej w celu wykonania dalszej diagnostyki w kierunku zespołu antyfosfolipidowego w przebiegu SLE. W dniu przyjęcia do Kliniki u dziewczynki występowały objawy neuropsychiatryczne pod postacią pląsawicy, która dotyczyła nie tylko prawej kończyny górnej, ale również prawej kończyny dolnej. Dodatkowo obserwowano ruchy mimowolne w obrębie twarzy oraz bełkotliwą mowę. Dziewczynka miała trudności w mówieniu i pisaniu (ryc. 1). Ponadto, po uszczegółowieniu wywiadu rodzinnego okazało się, że ojciec pacjentki choruje na SLE z towarzyszącą nefropatią.

 

Rycina 1. Trudności w pisaniu u 13-letniej pacjentki z pląsawicą

 

W wykonanych podstawowych parametrach laboratoryjnych uwagę zwracało utrzymujące się wydłużenie czasu APTT, graniczne stężenie płytek krwi (151 tys./μl) oraz nieznaczne przyspieszenie odczynu Biernackiego (OB) (19 mm/h). Pozostałe parametry biochemiczne, koagulologiczne i hematologiczne pozostawały w granicach normy. Rozszerzono diagnostykę o panel badań immunologicznych, wykrywając graniczne stężenie przeciwciał przeciwjądrowych (ANA, antinuclear antibodies) (miano 1:160, typ świecenia ziarnisty), przy braku obecności przeciwciał antygenowo-swoistych. Dodatkowo stwierdzano obecność antykoagulanta toczniowego oraz przeciwciał antykardiolipinowych w klasie IgG. Nie wykryto natomiast przeciwciał przeciwko β2-glikoproteinie I. Całkowita aktywność hemolityczna dopełniacza była obniżona przy prawidłowym poziomie jego składowych C3 i C4. Wykluczono zmiany narządowe w obrębie klatki piersiowej, jamy brzusznej oraz serca, wykonując odpowiednio badania RTG, USG oraz ECHO.

Z uwagi na nasilające się objawy pląsawicy podjęto próbę rozszerzenia diagnostyki obrazowej mózgu o badanie PET, jednak z uwagi na brak możliwości refundacyjnych odstąpiono od wykonania tego badania. Zdecydowano o wykonaniu badania scyntygrafii perfuzyjnej mózgu, w którym uwidoczniono rozsiane okołokomorowe ubytki perfuzji mózgowej (ryc. 2).

 

Rycina 2. Rozsiane okołokomorowe ubytki perfuzji mózgowej w badaniu SPECT u pacjentki z pląsawicą z podejrzeniem tocznia rumieniowatego układowego

 

Wobec dynamicznie narastających objawów pląsawicy zdecydowano o przetoczeniu u pacjentki trzech pulsów z metylprednizolonu w dawce 30 mg/kg/dawkę, a następnie leczenie kontynuowano doustnymi preparatami w dawce 0,5 mg/kg/dobę. Ponadto, dołączono hydroksychlorochinę (200 mg/d.) oraz preparaty przeciwkrzepliwe [kwas acetylosalicylowy (ASA, acetylsalicylic acid)] oraz usprawniające przepływ naczyniowy (polfilina).

W przeprowadzonych u pacjentki kontrolnych badaniach, zarówno po miesiącu, jak i po 3 miesiącach, obserwowano całkowitą normalizację parametrów koagulologicznych. Nie stwierdzano również żadnych istotnych odchyleń w badaniach hematologicznych i biochemicznych. Ponadto, w panelu badań immunologicznych nie obserwowano obecności żadnych z wcześniej prezentowanych autoprzeciwciał (tab. 2). Uzyskano znaczną poprawę kliniczną — nie obserwowano ruchów pląsawiczych w obrębie kończyn górnych i dolnych oraz w obrębie twarzy.

 

Tabela 2. Porównanie wyników badań laboratoryjnych u pacjentki podczas kolejnych kontrolnych hospitalizacji

Lipiec 2015

Sierpień 2015

Wrzesień 2015

Kwiecień 2016

OB [mm/h]

19

7

6

PLT [tys./μl]

187

151

181

252

APTT [s]

122,9

55,5

32,2

32,0

ANA

1:160 ziarnisty

Ujemny

Ujemny

LA

Obecny

Obecny

Nieobecny

Przeciwciała antykardiolipinowe [j./ml]

IgM

IgG

5,5 (N < 4,5)

7,6 (N < 9,5)

13,8 (N < 20,0)

33,5 (N < 10,0)

7,67 (N < 20,0)

7,75 (N < 10,0)

-

Przeciwciała przeciwko beta-2-glikoproteinie I [j./ml]

IgM

IgG

94,8 (N < 9,5)

16,1 (N < 9,5)

5,0 (N < 20,0)

14,54 (N < 20,0)

CH50 [EqU/ml]

57,4 (N 70–180)

52,2 (N 70–180)

OB — odczyn Biernackiego; PLT — płytki krwi; APTT (activated partial thromboplastin time) — czas kaolinowo-kefalinowy; ANA (antinuclear antibodies) — przeciwciała przeciwjądrowe; LA (lupus anticoagulant) — antykoagulant tocznia

 

W kontrolnym badaniu SPECT uwidoczniono jedynie dwa niewielkie obszary zmniejszonego gromadzenia znacznika położone w lewej półkuli w okolicy komory bocznej (ryc. 3). Przebieg choroby i dobra reakcja na zastosowane leczenie pozwoliły na redukcję dawki metylprednizolonu oraz uniknięcie konieczności wdrożenia leczenia cyklofosfamidem. Pacjentka obecnie jest pod stałą opieką Poradni Reumatologicznej, pozostaje w całkowitej remisji klinicznej i laboratoryjnej.

 

Rycina 3. Poprawa obrazu badania SPECT u pacjentki z pląsawicą po zastosowanym leczeniu

 

DYSKUSJA

Pląsawica jest najczęstszym zaburzeniem spośród zaburzeń ruchowych występujących w przebiegu zajęcia OUN w SLE. Najczęściej powiązana jest z obecnością przeciwciał antyfosfolipidowych lub zespołu antyfosfolipidowego (APS, antiphospholipid syndrome) [18], dlatego pląsawicę często stwierdza się u chorych z APS, nawet bez rozpoznania SLE.

W opisywanym przypadku objawy pląsawicy wystąpiły we wczesnym okresie choroby, jednak nie towarzyszyły im inne objawy zajęcia układu nerwowego. Oprócz tego pacjentka nie prezentowała innych typowych objawów dla SLE. U dziewczynki wykryto obecność przeciwciał antyfosfolipidowych (LA, antyβ2-GPI, ACA) oraz graniczne miano przeciwciał ANA, jednak nie stwierdzano obecności przeciwciał antygenowo-swoistych. Poza izolowanym wydłużeniem czasu APTT nie obserwowano również istotnych odchyleń w pozostałych podstawowych badaniach laboratoryjnych. Dodatkowo, pomimo obecności przeciwciał antyfosfolipidowych, u dziewczynki nie obserwowano objawów klinicznych koniecznych do potwierdzenia APS. Podobnie jak w publikacji Abreu i wsp., w badaniu MRI nie uwidoczniono żadnych nieprawidłowości pomimo prezentowanych objawów klinicznych [15]. Dopiero badanie SPECT ujawniło okołokomorowe rozsiane ubytki perfuzji mózgowej, co można było wiązać z występującymi objawami pląsawicy.

Pomimo trudności diagnostycznych oraz braku spełnienia kryteriów zarówno SLE, jak i APS, u pacjentki konieczne było zastosowanie intensywnego leczenia. Systemowa steroidoterapia wraz z leczeniem przeciwkrzepliwym i poprawiającym krążenie przyniosły spektakularną poprawę kliniczną, co pozwoliło uniknąć wdrożenia agresywnego leczenia immunosupresyjnego.

Podsumowując, związek pomiędzy pląsawicą a APS i SLE jest niezwykle istotny. W przypadku każdego pacjenta prezentującego objawy o charakterze pląsawiczym, po wykluczeniu najczęstszych czynników etiologicznych, należy pogłębiać diagnostykę w kierunku APS i/lub NPSLE. Najczęściej pląsawica u dzieci związana jest z infekcją paciorkowcową (pląsawica Sydenhama, zespół PANDAS), jednak w krajach zachodnich zdecydowanie zmniejszyła się częstotliwość zachorowań, w przeciwieństwie do Ameryki Środkowej czy Afryki [19]. Pomimo dużo mniejszej częstotliwości występowania pląsawicy w przebiegu SLE niż w przebiegu infekcji paciorkowcowej, zbyt późne rozpoznanie może wpływać na dalsze rokowanie pacjentów. Szybka i trafna diagnoza pozwala na dobór właściwego leczenia, co wiąże się ze zmniejszeniem powikłań ogólnoustrojowych APS i/lub SLE.

 

ABSTRACT

Chorea is defined as an involuntary hyperkinetic disorder involving sudden, irregular, purposeless movements of the peripheral parts of the body. Among the distinguished ACR classification of movement disorders in systemic lupus erythematosus (SLE), chorea plays a leading role. Degenerative or infiltrative-inflammatory lesion of basal ganglia are the cause of chorea and it may also be observed in antiphospholipid syndromes (APS). We present an unusual case of a 13-year-old girl, who present worsening involuntary movements of the right upper limb for several weeks. Wide differential diagnosis excluding neurological causes was conducted. Due to the coagulation disorders and family history of autoimmune diseases, SLE was suspected. Laboratory tests, beyond the prolonged APTT, ANA titer was positive (without the presence of antigen-specific antibodies), the patient met the laboratory criteria of APS. Because of the worsening of chorea symptoms by observing the lower limb shuffling and gibberish speech, it was decided to extend the imaging diagnostics by means of SPECT, visualizing ischemic foci. Despite the lack of fulfilling the criteria for SLE diagnosis, methyloprednisolon pulses were infused to the patient obtaining spectacular clinical improvement.

Forum Reumatol. 2016, tom 2, nr 2: 90–96

Key words: systemic lupus erythematosus; inflammatory connective tissue diseases; chorea

 

Adres do korespondencji:

lek. Joanna Świdrowska-Jaros

Klinika Kardiologii i Reumatologii Dziecięcej

Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

e-mail: j.swidrowska@gazeta.pl

 

PIŚMIENNICTWO

  1. Hochberg M.C. Updating the American College of Rheumatology revised criteria for the classification of systemic lupus erythematosus. Arthritis Rheum. 1997; 40: 1725.

  2. Petri M., Orbai A.M., Alarcon G.S. i wsp. Derivation and validation of the systemic lupus international collaborating clinics clasification criteria for systemic lupus erythematosus. Arthritis Rheum. 2012; 64: 2677–2686.

  3. Popescu A., Kao A.H. Neuropsychiatric systemic lupus erythematosus. Curr. Neuropharmacol. 2011; 9: 449–457.

  4. Bertsias G.K., Ioannidis J.P., Aringer M. i wsp. EULAR recommendations for the management of systemic lupus erythematosus with neuropsychiatric manifestations: Report of a task force of the EULAR standing committee for clinical affairs. Ann. Rheum. Dis. 2010; 69: 2074–2082.

  5. ACR ad hoc committee on neuropsychiatric lupus nomenclature. The American College of Rheumatology nomenclature and case definitions for neuropsychiatric lupus syndromes. Arthritis Rheum. 1999; 42: 599–608.

  6. Silverman E., Eddy A. Textbook of Pediatric Rheumatology. 6. Cassidy J.T., Petty R.E., Laxer R.M., Lindsley C.B. (red.). Saunders/Elsevier. Systemic Lupus Erythematosus 2011: 315–343.

  7. Bobrowska-Snarska D., Ostanek L., Brzosko M. Pląsawica jako pierwszy, rzadko występujący objaw tocznia rumieniowatego układowego u osób w podeszłym wieku. Pol. Arch. Med. Wewn. 2008; 118 (supl.).

  8. Rhiannon J.J. Systemic lupus erythematosus involving the nervous system: presentation, pathogenesis, and management. Clin. Rev. Allergy Immunol. 2008; 34: 356–360.

  9. Kiechl-Kohlendorfer U., Ellemunter H., Kiechl S. Chorea as the presenting clinical feature of primary antiphospholipid syndrome in childhood. Neuropediatrics 1999; 30: 96–98.

  10. Kur-Zalewska J., Tłustochowicz W., Rzeski M. The management of central nervous system involvement in the antiphospholipid syndrome. Pol. Arch. Med. Wewn. 2006; 115: 471–476.

  11. Khamashta M.A., Gil A., Anciones B. i wsp. Chorea in systemic lupus erythematosus: association with antiphospholipid antibodies. Ann. Rheum. Dis. 1988; 47: 681–683.

  12. Avcin T., Benseler S.M., Tyrrell P. i wsp. A follow-up study of antiphospholipid antibodies and associated neuropsychiatric manifestations in 137 children with systemic lupus erythematosus. Arthritis Rheum. 2008; 59: 206–213.

  13. Chapman J., Cohen-Armon M., Shoenfeld Y. i wsp. Antiphospholipid antibodies permeabilize and depolarize brain synaptoneurosomes. Lupus 1999; 8: 127–133.

  14. Galanaud D., Dormont D., Marsault C. i wsp. Brain MRI in patients with past lupus-associated chorea. Stroke 2000; 31: 3079–3083.

  15. Abreu M.R., Jakosky A., Folgerini M. i wsp. Neuropsychiatric systemic lupus erythematosus: correlation of brain MR imaging, CT, and SPECT. Clin. Imaging 2005; 29: 215–221.

  16. Krakauer M., Law I. FDG PET brain imaging in neuropsychiatric systemic lupus erythematosis with choreic symptoms. Clin. Nucl. Med. 2009; 34: 122–123.

  17. Bertsias G.K., Ioannidis J.P., Aringer M. i wsp. EULAR recommendations for the management of systemic lupus erythematosus with neuropsychiatric manifestations: report of a task force of the EULAR standing committee for clinical affairs. Ann. Rheum. Dis. 2010; 69: 2074–2082.

  18. Orzechowski N.M., Wolanskyj A.P., Ahlskog J.E. i wsp. Antiphospholipid antibody-associated chorea. J. Rheumatol. 2008; 35: 2165–2170.

  19. Kranick S.M., Mowry E.M., Colcher A., Horn S., Golbe L.I. Movement disorders and pregnancy: a review of the literature. Mov. Disord. 2010; 25: 665–671.


1 Klinika Kardiologii i Reumatologii Dziecięcej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

2 Klinika Kardiologii i Reumatologii Dziecięcej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

3 Klinika Kardiologii i Reumatologii Dziecięcej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Important: This website uses cookies. More >>

The cookies allow us to identify your computer and find out details about your last visit. They remembering whether you've visited the site before, so that you remain logged in - or to help us work out how many new website visitors we get each month. Most internet browsers accept cookies automatically, but you can change the settings of your browser to erase cookies or prevent automatic acceptance if you prefer.

Wydawcą serwisu jest  "Via Medica sp. z o.o." sp.k., ul. Świętokrzyska 73, 80–180 Gdańsk

tel.:+48 58 320 94 94, faks:+48 58 320 94 60, e-mail:  viamedica@viamedica.pl